Пяць гадоў таму канцэпцыя “Новай Беларусі” значнай часткай грамадства разглядалася як дасягальная мэта. Пазней яна стала марай, якая цьмянела, і вось дзе мы цяпер: імавернасць таго, што пад грамадскім ціскам Беларусь неўзабаве можа стаць на шлях дэмакратызацыі, надзвычай малая.

Праблема не толькі ў пройгрышы 2020-га. Змяніўся свет – дакладней кажучы, змяніліся нашы суседзі і нашы стасункі з імі. Таксама змяніліся мы: стан грамадства і дыспазіцыя сіл унутры Беларусі. Пытанні, якія мы задавалі сабе, каб напоўніць вобраз дэмакратычнай Беларусі, ужо страцілі рэлевантнасць. 

На мясцовасці, па якой даводзіцца рухацца нам і Беларусі, адбыліся і працягваюць адбывацца тэктанічныя зрухі. У гэтым артыкуле мы імкнемся не толькі паказаць іх, але і сфармуляваць пытанні, аб якiх мы павінны думаць у новую эпоху.

Іншы Захад

Наша пакаленне прызвычаілася бачыць Захад канстантай: ён заўжды ганарыўся дэмакратыяй і прасоўваў рынкавую эканоміку. 

У новым жа свеце назіраецца ідэалагічны крызіс дэмакратыі. Дэмакратычныя памкненні ў краінах другога або трэцяга свету перастаюць выклікаць шырокае эмацыйнае захапленне. Беларуская спроба дэмакратычнай рэвалюцыі ў 2020-ым, магчыма, была апошняй на доўгі час, калі маральная падтрымка ў свабодным свеце была шырока распаўсюджанай.

Сёння, хутчэй, даводзіцца чакаць рэакцыі накшталт “дзіўныя людзі, яны змагаюцца за тое, што ўсё горш працуе ў нас саміх”. Свабодны свет наўрад ці хоча падтрымліваць распаўсюджанне дэмакратыі звонку – прынамсі да абнаўлення дэмакратыі ў сябе. На гэтым фоне прастора гуманізму і эмацыйнасці, дзе раней гралі прадэмакратычныя актары Беларусі, сціскаецца. 

Ці павінна тады дэмакратыя заставацца галоўным сцягам беларускіх дэмакратычных сіл? Ці варта па-ранейшаму рабіць стаўку на эмоцыі і фарміраваць запыт на салідарнасць? Ці ж у аснову трэба пакласці халодны разлік, які дазволіць перайсці ў “свет здзелак”? Калі так, то як туды перайсці і што мае быць аб’ектам такіх здзелак?

Каштоўнасны і ідэалагічны крызіс дэмакратыі спрыяе надыходу эры новага меркантылізму з дамінуючай устаноўкай тэхналагічнага нацыяналізму.

Гіперглабалізацыя і ліберальны тэхнаглабалізм меліся ствараць устойлівы і інклюзіўны рост (рост на карысць бедных). Але за апошнія 15 гадоў і першае, і другое далі збой. Пасля Вялікай рэцэсіі рост, асабліва ў развітых краінах, значна запаволіўся і перастаў быць устойлівым.

Змянілася і сітуацыя з няроўнасцю. Міжкраінавая няроўнасць па інерцыі змяншаецца (але не заўсёды і не ўсюды), аднак тэмпы гэтага змяншэння прыкметна запаволіліся. І гэта дрэнны сцэнар як для багатых краін, так і для бедных. Першыя – асабліва іх сярэдні клас – бачаць у працяглай канвергенцыі выклік для сябе. Для другіх запаволенне канвергенцыі сведчыць пра тое, што дагнаць развітыя краіны без змены асноўных правілаў гульні практычна нерэальна.

Акрамя таго, істотна ўзрасла ўнутрыкраінавая няроўнасць. Ва ўсім свеце становіцца відавочным існаванне класа супербагатых, які ўсё больш імкнецца лабіяваць не толькі эканамічныя, але і палітычныя інтарэсы. Часцей гучаць тэрміны “арыстакратыя 2.0” або “новая алігархія”.

На гэтым фоне ўзрос попыт на змену глабальных правіл. Відавочнай становіцца дамінуючая парадыгма тэхналагічнага нацыяналізму, што, верагодна, фармуе эру новага меркантылізму. Шмат у якіх буйных краінах – Кітай, Расія, Індыя, Іран – гэтая праграма ў значнай ступені ўжо стала мэйнстрымам. Прыход да ўлады ў ЗША Дональда Трампа, хутчэй за ўсё, стане апошняй кропляй, якая канчаткова замацуе эру новага меркантылізму. 

Фундаментальнае палажэнне новай эры ў тым, што залог дабрабыту – кантроль над ключавымі тэхналогіямі (у тых ці іншых геаграфічных межах). Страчваюць актуальнасць прынцыпы эпохі ліберальнага тэхнаглабалізму – эфектыўнасць, зніжэнне выдаткаў, канкурэнцыя, міжнароднае супрацоўніцтва. Для перадавых галін эканомікі яны саступаюць месца ізаляцыянізму і фарміраванню бар’ераў.

Новы  сэнс набываюць нацыянальная дзяржава, суверэнітэт, людзі, тэрыторыі, рэсурсы, вялізныя масівы даных – усё гэта трэба назапашваць у кантраляваных межах. Адпаведна змяняюцца і палітычныя падыходы. Кола саюзнікаў і партнёраў больш не існуе. Ёсць канкурэнты і тыя, хто гатовы прыняць патранаж моцнага. 

Як Беларусі і дэмакратычным сілам рэагаваць на змену гістарычнай эпохі? Паспрабаваць шукаць сваё месца ў такім свеце? Якім можа быць гэтае месца і ці трэба шукаць сабе моцнага патрона? Чым патэнцыйных патронаў можа зацікавіць Беларусь? Ці варта змагацца – разлічваючы на падтрымку шэрагу еўрапейскіх краін – за тое, каб эпоха новага меркантылізму завяршылася як мага хутчэй?

Паўночна-заходні край 2.0

Другая фундаментальная змена, якая адбылася за апошнія гады – гэта трансфармацыя стасункаў Беларусі з Расіяй. У папярэднюю эпоху Крэмль пазбаўляў Беларусь права выходзіць з расійскай сферы ўплыву – за апошнія гады ён, відаць, пазбавіў Беларусь нават здольнасці гэта зрабіць.  

Беларусь трапіла ў татальную эканамічную залежнасць ад Расіі, якая ахапіла амаль увесь спектр крытычна важных сфер. У апошнія гады яна ўзрасла і ўкаранілася ў гандлёвай, энергетычнай, фінансавай і вытворча-тэхналагічнай сферах беларускай эканомікі. Акрамя таго, з’явіліся новыя вобласці залежнасці: транспарт і лагістыка, фіскальная сфера, манетарная палітыка, кіберпрастора. У кожнай з пералічаных сфер Расія – яе рынкі, кампаніі, урад – стала неабходнай перадумовай функцыянавання беларускай эканомікі.

Рэжым прыняў гэтую сітуацыю як безальтэрнатыўную, адмовіўшыся ад прынцыпу геаграфічнай дыверсіфікацыі. Курс на збліжэнне з Расіяй набывае рысы мэтанакіраванай сярэднетэрміновай стратэгіі. Дзеля выжывання эканомікі рэжым паглыбляе інтэграцыйныя праекты, якія ідуць па спіралі і пашыраюцца ў ваеннай сферы ды і амаль на ўсе сферы – пэўна, на што заўгодна, апроч непасрэднага кіравання Лукашэнкі. 

Калі ўявіць ледзь не любы сцэнарый змены ўлады ў Беларусі пры такім статус-кво, то новая ўлада апынецца ў надзвычай слабым становішчы з зусім малой прасторай для манеўру. Кіруючы ўжо існымі рычагамі, расійская ўлада, пры жаданні, лёгка можа забяспечыць частковы або поўны калапс беларускай эканомікі.

Якiм чынам і наколькі хутка можна аслабіць залежнасць ад Расіі? Ці можна – і пры якіх умовах – разлічваць на знешнюю падтрымку ў свеце, які імкліва змяняецца? Як сцэнары развіцця Расіі будуць адбівацца на Беларусі – стане яе эканомікі, ступені залежнасці і магчымасцях вырвацца з гэтага замкнёнага кола? Ці з’яўляюцца радыкальныя змены ў Расіі абавязковай перадумовай для таго, каб змяніць існы статус-кво?

Пры гэтым, знаходжанне Беларусі ў расійскай сферы ўплыву становіцца для Захаду не проста непрыемным, хоць і прымальным фактам. У нейкай ступені гэта гарантуе Захаду спакой, што не пачнецца яшчэ адна вайна ці не разрасцецца тая, што ідзе. Хоць яе вынік ужо больш-менш прадказальны. 

Украіна, якая тры гады крывёю спрабавала заваяваць сабе месца ў свабодным свеце, верагодна, застанецца – прынамсі ў кароткатэрміновай перспектыве – без часткі тэрыторый, гарантый бяспекі і эканамічнай будучыні. Яна не атрымала падтрымку заходняга свету ў той меры, на якую разлічвала. 

Пасляваенны свет (ці свет перамір’я), верагодна, будзе горшым за даваенны. У ім Расія атрымае не толькі ўсе інструменты кантролю над Беларуссю, але таксама негалоснае прызнанне знаходжання Беларусі пад сваім пратэктаратам.

Напрошваюцца аналогіі з фактычным падзелам свету пасля Першай сусветнай вайны. У 1918-1921 гадах у дачыненні да будучыні Беларусі цалкам верагодныя былі розныя сцэнары развіцця падзей. У гэты перыяд унутраны запыт мог аказаць значны ўплыў на ход падзей. У перыяд 1921-1924 – пасля Рыжскага міру і прызнання СССР заходнімі краінамі – ход гісторыі для Беларусі ўвайшоў у каляіну, выбрацца з якой па ўнутраным запыце практычна не было шанцаў.

Ці ёсць у Беларусі карты ў ваенна-стратэгічным плане, каб сфармуляваць альтэрнатыву знаходжанню ў расійскай сферы ўплыву? Каму і чаму можа быць цікавая такая альтэрнатыва?

Іншыя мы 

Стан, у якім знаходзяцца асноўныя прадэмакратычныя актары, пагаршаецца амаль з любой кропкі гледжання: патэнцыял, грамадская падтрымка, фінансавае забеспячэнне. Гэта чаканая і ўстойлівая з’ява.

Істотныя змены за апошнія некалькі гадоў адбыліся ў стане грамадства. 

Канцэпты ідэнтычнасці і бачанне будучыні ў грамадстве традыцыйна палярызаваныя, а размеркаванню каштоўнасных пераваг у беларускім грамадстве ўласцівыя “цяжкія хвасты”, то бок значная частка людзей займае крайнія пазіцыі. Яны маюць глыбокія культурныя, цывілізацыйныя і нават рэлігійныя карані. 

Гэта не азначае, што ў Беларусі адсутнічае дамінуючая «сярэдзіна». Яна існуе і з’яўляецца значнай. Больш за тое, за апошнія гады яна, хутчэй за ўсё, некалькі пашырылася, а «хвосты» сталі лягчэйшымі. Але “сярэдзіна” застаецца колькасна аслабленай, а палярызаваныя групы – больш моцнымі. Гэта азначае, што палітычная кансалідацыя вакол цэнтральных пазіцый у беларускім грамадстве апрыёры з’яўляецца складанай задачай. 

Аднак сёння грамадская і палітычная кансалідацыя вакол цэнтру выглядае мала рэалістычнай і перспектыўнай. Па-першае, такая кансалідацыя ідэйна не суадносіцца з рэаліямі сучаснага свету. Для цэнтральнага сегмента грамадства па-ранейшаму аб’яднальным можа быць канцэпт беларускай Швейцарыі. Але ў адрозненне ад перыяду да 2022 года гэты канцэпт усё радзей успрымаецца  рэалістычным. 

Па-другое, узмацнілася побытавае непрыманне адзін аднаго сярод палярных груп і дыяметральна супрацьлеглы назапашаны досвед апошніх гадоў. Доўгатэрміновыя рэпрэсіі, вымушаная міграцыя, разрыў сем’яў – з таго ці іншага боку да гэтага датычныя сотні тысяч беларусаў. Частка як ахвяры, частка як рэжысёры і выканаўцы гэтага сцэнара. Нават у самым аптымістычным сцэнарыі спатрэбіцца нямала часу, каб разбурыць сфармаваныя ментальныя бар’еры.

Па-трэцяе, у апошнія некалькі гадоў значна ўзмацніўся – у многім з-за дзвюх першых прычын – разрыў паміж супрацьлеглымі палітычнымі лагерамі. А адпаведна, і паміж палітыкумам і грамадствам.

У выніку атрымліваецца парадаксальная сітуацыя: найбольшы сегмент грамадства па-ранейшаму хоча ці прынамсі пагадзіўся б на ”беларускую Швейцарыю”, але з-за яе бесперспектыўнасці амаль ніхто з палітычных актараў не імкнецца або не жадае прадстаўляць гэтую пазіцыю. Палітычныя дзеячы ўсё больш схіляюцца да рэпрэзентацыі крайніх пазіцый.

Дык ці магчыма сшываць беларускае грамадства? Альбо трэба прызнаць, што сёння гэтага не варта рабіць, а лепш займацца ўзмацненнем кола сваіх прыхільнікаў?

Істотныя змены таксама закранаюць прыватны сектар эканомікі – магчыма, адзінага калектыўнага носьбіта протадэмакратычных каштоўнасцей, што застаецца ўнутры краіны. Прыватны сектар хоць і застаецца “апорай” дэмакратызацыі, але аслабеў: стаў больш залежным ад дзяржавы і Расіі, а таксама страціў сваю ролю драйвера новых эканамічных і культурных практык.

Рэвалюцыя-2020 невыпадкова часам называецца рэвалюцыяй прыватнага сектара. Культурныя і побытавыя практыкі, уласцівыя прыватнаму сектару, пашыраюць межы паўсядзённай свабоды і фарміруюць запыт на наступную ітэрацыю яе пашырэння. Гэтыя механізмы працуюць не па волі ўласнікаў прыватных кампаній – яны могуць фарміравацца нават у бізнесах, якія лаяльныя да рэжыму.

Аднак рэжым ўсведамляе існаванне гэтых механізмаў і ролю прыватнага сектара. З эканамічных меркаванняў ён не можа пазбавіцца ад яго цалкам як ад варожага элемента. Таму рэалізуецца спроба яго дзяржаўнага кантролю па кітайскім узоры. Базавыя эканамічныя механізмы прыватнага сектара захоўваюцца, але ён адначасова максімальна прывязваецца да дзяржавы – і эканамічна, і адміністрацыйна.

На гэтым шляху рэжым, верагодна, дабіўся пэўных поспехаў. Па-першае, прыватны сектар, хутчэй за ўсё, стагнуе ў аб’ёмах. Некаторыя прадпрыемствы закрыліся або з’ехалі, іншыя, ва ўмовах санкцый, таксічнасці, велізарных рызык і адміністрацыйнага ціску ўнутры краіны, разглядаюць бізнес як “чамадан без ручкі”. Адсюль многія кампаніі выбіраюць асцярожную стратэгію, адмаўляючыся ад экспансіі. У іншых галінах прыватны сектар страчвае пазіцыі, паколькі дзяржаўны на фоне вайны атрымаў больш стымулаў для росту.

Па-другое, назіраецца ўзмацненне ўзаемазалежнасці з дзяржаўным сектарам і з Расіяй. Да 2020 года не выклікала сумневаў, што свет прыватнага сектара і дзяржаўнага – гэта дзве розныя планеты. А карпаратыўны культурны фундамент беларускіх прыватных кампаній прынцыпова адрозніваўся ад расійскіх. Сёння гэтыя адрозненні паступова згладжваюцца.

Ці застаецца беларускі прыватны сектар калектыўным прадэмакратычным суб’ектам? Якія функцыі ён можа выконваць і якія эфекты генерыраваць? Як можна супрацьстаяць яго дзяржаўнаму кантролю і асіміляцыі з расійскай мадэллю? Як спрыяць яго развіццю і ўзаемадзейнічаць з ім?

Шлях наперад

Пасля апісання настолькі фундаментальных праблем, цяжка напісаць жыццясцвярджальную выснову. Болей за тое, нават калі з апісаных з намі гаек нейкая адкруціцца, гэта не значыць, што сітуацыя Беларусі значна палепшыцца. 

Напрыклад, калі ўявіць сітуацыю, што Захад узмацніцца, ці зменіцца ад гэтага Беларусь? Ці калі ўзмацнімся “мы”, то як гэта зменіць нешта істотна, калі Расія будзе заставацца такой жа? Нават калі ўявіць нарэшце іншую, чым сёння Расію, то пры ўмовах “меркантыльнага Захаду” і “слабых нас”, сітуацыя Беларусі можа ніяк не змяніцца. 

Нельга адмаўляць існаванне пазітыўных сцэнароў – яны тэарытычна магчымыя, але разлічваць на іх не прыходзіцца. Праўда ў тым, што каб змены напэўна адбыліся, то гайкі павінны адкручвацца паўсюль – і ў Беларусі, і на Захадзе, і ў Расіі.

Гэта, хутчэй за ўсё, не адбудзецца. Актары, якія хочуць дэмакратычных зменаў, павінны тады фармуляваць правільныя адказы для сённяшняй цяжкай сітуацыі, каб павялічыць будучыя шанцы для пазітыўных зменаў. 

Спадзяемся, што сфармуляваныя намі пытанні гэтаму паслужаць. 

Сообщение У новым свеце няма месца для дэмакратычнай Беларусі – хіба што мы яго самі выдумаем появились сначала на Банк ідэй.

Внезапный уход Олега Гулака 16 декабря 2022 г. стал шоком и трагедией для многих представителей гражданского и экспертного сообщества Беларуси. Олег был профессионалом высокого уровня и многогранной личностью. У него было много профессиональных ипостасей, как минимум — правозащитник, юрист, эксперт в ряде междисциплинарных сфер. В этом материале мы попросили коллег, беларусских экспертов, поделиться профессиональными и личными мнениями и воспоминаниями об Олеге.

Екатерина Дейкало: «Многие коллеги отмечают, что Олег видел намного дальше и шире, чем права человека. Действительно, он был глубоким аналитиком и умел видеть тенденции и глобальные процессы, влияющие на развитие общества как на микро-, так и на макроуровнях, а также определяющие место человека в этом развитии.

Он добивался того, чтобы права человека перестали восприниматься как «жители» башни из слоновой кости, или некая «святая» материя без понятного людям содержания и конкретных практических эффектов

И именно поэтому он не просто смотрел за рамки своей сферы, а просто видел именно так широко эту свою сферу. Он видел права человека и право в целом за пределами узкой юридической специализации: как часть всех жизненных процессов общества — экономического, социального, политического и, самое главное, как инструмент для развития этих процессов. Прямо сейчас, когда я пишу этот текст, мне пришла в голову, пожалуй, неплохая метафора для его видения прав человека и верховенства права — камертон. Камертон всех общественных процессов и их реформирования в современном обществе.

При этом он был талантливым и стратегом, и тактиком. Он всегда знал как, с кем, когда и о чем можно и нужно разговаривать для пользы дела. Он был человек дела, но никогда не был его фанатиком в смысле некритичных подходов. И к делу, и к самому себе. Олег не приветствовал, когда права человека называли «религией», потому что это подразумевает, что в первую очередь это вопрос веры, а не критичного осмысления. Для лучшего понимания прав человека и их более эффективного проникновения в общественные процессы важно осознавать, что за каждой нормой стоит определенный смысл: почему именно так, а не иначе. И этот смысл может эволюционировать вместе с эволюцией общества. И именно этот смысл позволяет нам увидеть, что права человека — органичная часть нашей повседневной жизни, что права человека — это во многом просто здравый смысл. И это тоже один из основных тезисов Олега. Вообще слова «смысл», «аргумент», «зачем» и «почему» — были одними из основных в его лексиконе. Он любил вопросы и умел задавать такие, которые помогали тебе лучше понять то, что ты делаешь. Хотя порой это могли быть очень жаркие споры до слёз, несогласие и отрицание с обеих сторон. Но он был мастером диалога и был готов вести его до последнего. И он всегда был готов учиться новому и признавать свою неправоту.

В моей жизни есть ряд вех, ключевых опор, которые сформировали и продолжают формировать меня в профессиональном плане. Олег — одна из них. Я не успела обсудить с ним очень многое, но в то же время хорошо, что очень многое успела. Наш диалог продолжается каждый день».

Наталья Рябова: «В последние годы я редко и недолго виделась с Олегом, и каждая наша встреча заканчивалась договоренностью, что «надо встретиться и нормально все обсудить». Всё — это в первую очередь то, как встраивать права человека в реформы, в документы, в планы, в дискуссии. Хотелось бы это с ним «нормально обсудить», но, увы, уже не получится. Придётся думать, планировать и обсуждать самим — нам, оставшимся».

Рыгор Астапеня: «Нягледзячы на тое, што праца Алега і так абумоўлівала ягоны шырокі даляглад, мне падаецца, што ён глядзеў на Беларусь у разы шырэй, чым ад яго патрабавалася. Таму, я думаю, Алег і быў чальцом шматлікіх дыскусій і

ўмеў будаваць размовы з тымі, з кім іншыя будаваць іх не маглі

Дзякуючы гэтаму ён і быў адным з вялікіх людзей свайго пакалення».

Татьяна Чулицкая: «Ёсць людзі, пра якіх падаецца, што яны заўсёды ёсць, былі і будуць дзесьці побач. Што ты ў любы момант можаш да іх звярнуцца і быць упэўненай, што атрымаеш адказ і параду. З якімі добра як выступаць публічна, так і камунікаваць прыватна…

Я пазнаёмілася з Алегам Гулаком дзесьці 15 гадоў таму. Не памятаю дакладна, дзе і як адбылася наша першая сустрэчаю. Напэўна, гэта таму, што з Алегам адразу можна было на «ты» і падавалася, што вы з ім даўнія знаёмыя. Ён заўсёды грунтоўна і падрабязна распавядаў пра сітуацыю з парушэннямі правоў чалавека ў Беларусі, праводзіў трэнінгі, якія, мо, і не былі бездакорнымі па форме, але гэта цалкам кампенсавалася ягонымі адказамі на пытанні, а таксама размовамі з ім у кулуарах. У Алега быў добры густ у тым, што тычылася ежы, і з ім было класна паесці разам; а таксама ў яго было выдатнае пачуццё гумару, якое дазваляла яму бездакорна іранізаваць.

Фото: palasatka 

Алег мог спазняцца на сустрэчы, але ў выніку ўсё ж такі з’яўляўся на іх: памятаю, як рабіла з ім адно з даследчых інтэрв’ю на некалькі гадзінаў пазней дамоўленага часу ў ягонай машыне, якая была прыпаркаваная каля Парку Горкага ў Менску, таму што гэта была адзіная магчымасць паразмаўляць…

І яшчэ Алег быў сапраўдным асветнікам. Ён мог гадзінамі спакойна, цярпліва і паслядоўна тлумачыць беларускім чыноўнікам і людзям з сістэмы, што насамрэч адбываецца з правамі чалавека ў Беларусі

Памятаю, як мы разам з ім патрапілі ў Раду Еўропы ў жахлівым студзені 2011, пасля выбараў, калі беларуская прапаганда нарадзіла опусы кшталту «Железом по стеклу» і паказвала, як людзі быццам бы ішлі «захопліваць» дом ураду. Алег, які і сам перажыў затрыманне, сеў з прадстаўнікамі беларускага афіцыйнага боку і прымусіў іх глядзець відэа, на якім было бачна, што пасля разгону аніякай арматуры на плошчы не было… Гігін усё роўна застаўся пры сваіх, але іншыя былі вымушаны казаць нешта накшталт «ну, вы же сами всё понимаете». Хаця наконт прысутнасці Гігіна ў Радзе Еўропы Алег вельмі раззлаваўся і амаль крычаў, што недапушчальна прымаць гэтага чалавека пасля таго, што адбылося ў краіне. І гэта быў адзін з тых нешматлікіх разоў, калі я бачыла, як ён злаваўся…

У мяне ёсць два праваабаронцы, якім у любы момант можна было патэлефанаваць і параіцца па любым, нават самым складаным пытанні, — Уладзь Лабковіч і Алег Гулак. Яны заўсёды падымалі слухаўку ці ператэлефаноўвалі. Першы — зараз за кратамі і невядома, калі яму можна будзе не тое што патэлефанаваць, але проста даведацца нешта пра яго. А Алегу больш ніколі ўжо не патэлефануеш…

Банальна, але немагчыма ўявіць, што яго сапраўды больш няма.

Я з табою, тваімі сябрамі і роднымі ў гэты момант. Мне будзе вельмі не хапаць цябе, Сапраўдны Праваабаронца і Чалавек з вялікай літары… Спачуванні».

Татьяна Щитцова: «Мне кажется поразительным и одновременно чрезвычайно символичным, что

Олег Гулак, посвятивший свою жизнь правозащитной деятельности, уже самой своей фамилией заставлял вспоминать о том, о чём забывать нельзя — что массовое уничтожение людей и попрание человеческого достоинства может быть государственной нормой и что с этим нельзя мириться

И он, человек родившийся в СССР и потому хорошо понимавший, в какой мере наше «постсоветское» общество всё ещё несёт на себе печать выстроенной «тогда» системы организованного насилия, не мирился.

Я познакомилась с Олегом только в 2022 году. Мы вместе участвовали в дискуссии, посвященной презентации книги «Беларуская нацыянальная ідэя на маршы» в Вильнюсе, и потом еще раз коротко пересеклись на конференции «Новой Беларуси». Мне также посчастливилось один раз поработать вместе с Олегом — это была экспертная онлайн-дискуссия, посвященная определению индекса прав человека в сфере образования. Каким бы скромным ни был этот опыт знакомства, он чрезвычайно ценен для меня. Во-первых, мы с Олегом оказались единомышленниками в плане этической и политической оценки мирного протеста 2020. Я очень сожалею, что у нас не было возможности обстоятельно обсудить все аргументы в этой связи. Во-вторых, именно благодаря инициативе Хельсинского комитета, который возглавлял Олег, я оказалась вовлечена в профессиональное обсуждение правовых аспектов образования. Для меня это было новое поле, и у меня, конечно, возникало много вопросов. Я очень признательна Олегу за разъяснение некоторых моментов. Искренне надеюсь, что мы сможем продолжить начатое сотрудничество с коллегами Олега».

Пётр Рудковский: «Алег Гулак — гэта абаронца чалавека і абаронца права. Я свядома адасобіў гэтыя два паняцці, бо гэта дазваляе лепей зразумець стыль і каштоўнасны профіль спадара Алега.

Ва ўмовах аўтарытарызму ў многіх апазіцыйных актывістаў з’яўляецца спакуса апаніраваць без разбору ўсяму, што паходзіць ад дзяржавы або асацыюецца з дзяржавай. Спадар Алег не паддаваўся гэтай спакусе.

Абарона права — права як інстытуцыі, як прынцыпу, было для яго важней за апаніраванне дзяржаве

Поруч з рэспектам да чалавека, яго лёсу і жыцця, Алег культываваў рэспект да права як рэгулятара грамадскіх адносін. Яму не было ўласціва мысленне: дзеянні дзяржаўных органаў — апрыёры кепскія, а дзеянні грамадзян або недзяржаўных арганізацый — апрыёры добрыя. У імя рэспекту да права як інстытуцыі Алег часам мог заняць прыхільную пазіцыю да тых самых дзяржаўных органаў, з-за чаго выклікаў неадабрэнне і крытыку з боку апазіцыйных актывістаў.

Прынцыповы рэспект да інстытуту права, спалучаны з абаронай уласна правоў чалавека — гэта адзін з каштоўнасных імператываў, якія Алег пакінуў у спадчыну. Гэты імператыў заўсёды важны, але ў Новай Беларусі яго значэнне будзе бясцэнным. Варта не згубіць яго па дарозе…»

Дмитрий Крук: «Лично с Олегом Гулаком мне довелось познакомиться лишь относительно недавно: около года назад. Само собой, что до этого о нём, его деятельности и взглядах был наслышан и понимал насколько важен Олег для беларуского гражданского общества. Личное знакомство с ним эти ожидания подтвердило и в ещё большей мере усилило. Олег на меня произвёл сильное впечатление широтой своего кругозора. Порой люди зацикливаются в своей профессиональной сфере, рассматривая всё выходящее за её рамки как вторичное или вовсе неважное. Для Олега права человека выступали как базовая ценность, основание и исходный принцип. И это не сужало рамки его компетенций, а наоборот, значительно расширяло.

Олег мог компетентно и квалифицированно участвовать в решении самых разнообразных вопросов: гражданских, политических, экономических, социальных

И что для меня самое важное, абсолютно искренне и всецело опираясь в своей деятельности на ценность прав человека, Олег задавал высочайший моральный стандарт. Компетентных и квалифицированных людей в Беларуси много. А вот с моральными авторитетами, людьми, которые образом своего мышления, своей деятельностью и поступками, становятся моральным камертоном, дела обстоят хуже. Олег без преувеличения был таковым. Он заслужил для себя право давать не только ответы на вопрос «что делать?», но и сопровождать их убедительными и глубокими ответами на вопросы «зачем?» и «почему?».

Именно ответов на вопросы такого рода для современной Беларуси мне лично не хватило от Олега. Каков правильный путь восстановления справедливости в Беларуси? Как пойти по этому пути, и при этом обеспечить сплочение беларуского общества и его будущее развитие? Очень хотелось бы повернуть время вспять и получить формулу восстановления справедливости от Олега Гулака. Полагаю, она была бы очень ценна для страны и ее будущего».

Андрей Казакевич: «Не так много людей, которые, являясь специалистами, могут перейти границы своей узкой специальности. Ещё меньше людей, которые не только могут, но и делают это с интересом и любопытством. Олег имел это редкое свойство. И нам его будет не хватать. Мне особенно вспоминаются наши с ним дискуссии о развитии судебных институтов в Беларуси, предмет моего старого исследовательского интереса. Вспоминаются своей лёгкостью в переходе от узких юридических, к социальному, политическому и даже экономическому измерению проблемы. Собственно в Беларуси для меня он был единственным с кем можно было об этом так говорить».

Ольга Дрындова: «Так получилось, что Олег был моим первым работодателем в Беларуси сразу после университета. После года работы в БХК я уехала в Германию, но мы сохранили контакт и общались больше 10 лет. Его мнение по текущим политическим процессам, его размышления и прогнозы всегда представляли для меня большую ценность. Он был для меня авторитетом и человеком, с которым можно говорить и спорить часами и не уставать. И смеяться! Чувство юмора у нас с ним совпадало.

Меня удивляло то, как он, работая в правозащитной сфере столько лет и

видя весь тот беспредел, что уже давно творился в Беларуси, смог сохранить способность не видеть мир черно-белым,

очень трезво и критически мыслить, задавать неожиданные и важные вопросы, сочетать активизм и прагматизм и продолжать верить в людей и силу прав человека.

Я рада, что мы смогли увидеться осенью в Берлине на конференции и поговорить за вином — я успела спросить его о том, что для меня было важно. И что мы успели опубликовать его мысли по поводу будущего Беларуси в немецкоязычном издании, которое я редактирую.

Мне будет очень не хватать его силы и масштаба мысли. Есть люди, которых невозможно заменить — для меня Олег относится именно к таким».

Андрей Вардомацкий: «Человек с IQ, величина которого больше любой наперед заданной цифры. Системно проникающее мышление. Абсолютная психологическая легкость. Фантастическое чувство юмора с шутками, — смысл и глубина которых доходят до тебя постепенно и долго потом волны смеха и улыбки бродят по всему организму… Спокойная улыбка на лице и надёжность человеческих качеств.

55 минут держал группу обыска перед дверями. Только силой аргументов. И силой личности…

Улыбающаяся ясность. Ясное спокойствие. Надежность человеческих качеств. Не писал много текстов… Сократ не писал ничего. Просто ходил по дорожкам сада и рассказывал своим ученикам.

Увижу ли еще такого другого когда либо в жизни…».

Фото: Сергей Михаленко

Сообщение Post Mortem. Каким мы запомнили правозащитника Олега Гулака появились сначала на Банк ідэй.

Вопреки географическому положению Беларусь перестает быть транзитным государством, а ее логистическая инфраструктура становится менее востребованной. Экономическая модель, основанная на одновременном использовании ресурсов России и Запада, уничтожается. Из-за ограничения экономических отношений с Западом интерес к Беларуси могут утратить и третьи страны. Представители наиболее экономически активных слоев беларусского общества вынуждены уезжать из страны, потому что ведение бизнеса там затрудняется.

Беларусь из страны, которая еще три года назад играла в региональной геополитике роль чего-то среднего между буферным и прифронтовым государством, однозначно стала прифронтовым форпостом в положении крайней зависимости от России. Беларусское понимание внешней политики, как и беларусская дипломатия, деградировали. Это состояние входит в противоречие с общественным запросом: беларусы в большинстве своем не видят страну государством-форпостом и хорошо относятся ко всем сторонам конфликта.

Для Беларуси выход из внешнеполитического тупика невозможен без внутриполитических изменений, которые избавили бы страну от образа соагрессора России в войне против Украины и последней диктатуры Европы

Для этого теоретически не обязательна демократическая трансформация — возможно, что для перезапуска отношений с Западом достаточно будет осуществить транзит власти в рамках действующей политической системы и прекратить репрессии в отношении беларусского общества.

Чтобы остановить деградацию и построить более эффективную внешнюю политику, необходимо перезапустить политическую систему, создать новы образ открытой Беларуси, установить баланс в отношениях со странами Запада и Востока и сформулировать стратегии развития отношений с важнейшими государствами и международными организациями. Ответственность в этом контексте ложится также и на западные страны, которые должны проявить заинтересованность в решении беларусского вопроса.

Настоятельная потребность в изменениях назрела еще в одной сфере — обеспечении ресурсами беларусской дипломатии. Необходимо демократизировать процесс обсуждения и принятия решений во внешней политике, реформировать дипломатическую службу, а также перестроить систему подготовки, трудоустройства и циркуляции специалистов в сфере международных отношений.

Как за два года изменились основы беларусской внешней политики

1. Ужесточение режима

2. Отрыв внешней политики от географии

3. Слом «бизнес-модели» Беларуси

4. Кардинальная смена роли: от стабилизатора региона до соагрессора

5. Упрощение понимания внешней политики

6. Ухудшение внешнего образа: от Пхеньяна до Женевы и назад

7. Противопоставление внешней политики общественному запросу

Рекомендации

Представленные рекомендации адресованы тем беларусским стейкхолдерам, кто не согласен с политикой действующего режима: демократическому движению и более либеральным сегментам действующей политической системы, тем, кто хотел бы видеть Беларусь суверенным, развитым и неконфронтационным государством. Как показывают примеры трансформаций в странах Центральной и Восточной Европы, определенное сближение этих двух групп все-таки возможно, пускай оно и кажется сегодня нереалистичным.

Предварительное условие — перезапустить политическую систему

Преодоление Беларусью статуса страны-изгоя и построение эффективной внешней политики вряд ли возможны без ухода Александра Лукашенко и избавления от его репрессивного и соагрессорского багажа. Идеальный вариант — демократизация политической системы с восстановлением законности и эффективной работы всех ветвей власти. Но крайне маловероятно, что в Беларуси и в регионе в обозримой перспективе сложатся условия, благоприятствующие идеальным трансформациям. Поэтому даже транзит власти от Лукашенко к другому человеку в рамках действующей в Беларуси политической системы уже будет прогрессом, который может открыть новые возможности.

Главным раздражителем для ЕС, США и союзников является не сама система, а лично Лукашенко

Можно ожидать, что появление во главе действующей политической системы нового лица, не принимавшего активного участия в преступлениях режима и не использующего массовые репрессии, позволит как минимум отойти от конфронтации с Западом.

Тематический приоритет внешней политики — открытая Беларусь

Этот образ должен подкрепляться действиями в экономической и военно-политической сферах, которые будут перевешивать инерционную установку разных политических и экономических акторов «не взаимодействовать с Беларусью». Поэтому Беларусь должна пойти на радикальное упрощение экономического сотрудничества и активизировать усилия в сфере безопасности в регионе. Упрощение внешнеэкономического сотрудничества взаимосвязано со сменой экономической модели Беларуси. Стране необходимо построить экономику, привлекательную для международного бизнеса. При этом нужно помочь беларусскому бизнесу выйти на международные рынки.

Концепция «открытой Беларуси» предполагает несколько составляющих:

1. Открытость ведения бизнеса

2. Открытость для иностранцев

3. Верховенство права и политическая стабильность

4. Развитость инфраструктуры

5. Привлечение международных финансовых институтов и доноров

Продвижению образа Беларуси как открытой страны должны быть подчинены международные инициативы, выдвигаемые Минском в глобальных и региональных международных организациях, а также работа с диаспорой, которая в немалой степени формирует имидж Беларуси за рубежом.

Географические приоритеты — обеспечить баланс в отношениях со странами Запада и Востока

С одной стороны, продолжение интеграции с Россией рано или поздно может привести к утрате Беларусью независимости. С другой — попытки выхода из российской сферы влияния и вестернизация Беларуси могут привести к войне с Россией. Поэтому Беларусь вынуждена балансировать.

Поиск баланса зависит от возможностей снижения российского влияния в Беларуси и восстановления отношений с ЕС и США

Что делать в отношениях с Россией:

1. гарантировать сохранение статуса русского языка как государственного

2. сохранить формат консультаций по различным направлениям

3. гарантировать неразмещение на территории Беларуси военных объектов третьих стран и военных блоков

4. сохранить основные торговые, финансовые и иные преференции для российской экономики, предоставленные в рамках Союзного государства, ЕАЭС, независимо от дальнейшей судьбы этих интеграционных форматов

Что делать в отношениях с Западом:

1. добиваться снятия всех ограничений и режима благоприятствования в торговле и инвестициях; заключить соглашения о партнерстве и сотрудничестве, обеспечить вступление в ВТО и высокий уровень сотрудничества с международными кредитно-финансовыми институтами

2. диверсифицировать источники энергоресурсов, стремиться к компромиссу в вопросе покупки электроэнергии Беларусской атомной электростанции

Сформулировать стратегии развития отношений с каждым регионом, важнейшими странами и международными организациями

Необходима «ревизия» в каждом регионе приоритетных государств, представляющих наибольший интерес для Беларуси, и развитие сотрудничества с ними, в том числе путем усиления дипломатического и торгового присутствия

Региональное сотрудничество представляет реальные перспективы: использование транзитных и логистических возможностей Беларуси в роли торговых ворот в ЕС для Китая и Индии, а также в ЕАЭС — для Турции.

Ресурсное обеспечение

• Демократизировать процесс обсуждения вариантов внешней политики

«Открытой Беларуси» важно будет завоевать доверие международных партнеров, чтобы они поверили в убедительность ее внешнеполитического курса. Для этого необходимы возможности не только для международной коммуникации между дипломатами и экспертами, но и для диалога по значимым вопросам внутри Беларуси с привлечением исследовательского сообщества. Внешние игроки должны видеть, что государственные решения являются результатом открытой и основанной на фактах дискуссии, поэтому относительно устойчивы.

Еще одна цель демократизации — укрепление целостности беларусской политической элиты, признание за политическими акторами права быть соавторами внешней политики Беларуси

• Реформировать дипломатическую службу

Карта дипломатического присутствия должна опираться на долгосрочные цели и интересы Беларуси и соответствующие стратегии развития отношений с конкретными странами, регионами и международными организациями. При этом следует исходить из приоритетного развития сотрудничества с Европой, в первую очередь странами-соседями и ключевыми государствами в каждом регионе.

Необходима определенная децентрализация системы МИД — делегирование больших полномочий загранучреждениям и конкретным сотрудникам с целью повышения их инициативности и инновационности подходов.

• Перестроить систему подготовки и трудоустройства специалистов в сфер международных отношений

Краткосрочные решения должны касаться профессионализации команды МИД с опорой на национальную школу дипломатии — Факультет международных отношений БГУ. МГИМО России не может быть приоритетной зарубежной кузницей кадров для беларусского МИД и давать преимущество при приеме на работу. В средне-и долгосрочной перспективе стоит разработать госпрограмму по обучению молодежи в лучших зарубежных вузах.

Для повышения экспертного уровня и опыта необходимо обеспечить циркуляцию кадров между МИД, другими органами госуправления, предприятиями, бизнесом и наукой

Следует также создать аналитический центр, аффилированный с МИД Беларуси (либо правительством), который бы мог служить не только практикам и экспертам, но и более широкой общественности — средствам массовой информации, политикам, студентам.

Читайте полную версию проекта «Деградация внешней политики Беларуси и способы исправления ситуации».

Сообщение Деградация внешней политики Беларуси и способы исправления ситуации появились сначала на Банк ідэй.

Давайце спачатку вызначымся з паняццямі: «мы» і «палітычны крызіс». 

Пад «намі» я разумею актыўную частку беларускай грамадзянскай супольнасці — гэта грамадскія актывісты, журналісты, даследчыкі, праваабаронцы ды і палітыкі няхай ужо. Таксама ў тэксце пад «намі» я буду мець на ўвазе больш-менш папулярныя дыскурсы сярод «нас». Я далёка не ўсе з іх падзяляў, але для прастаты падлікаў усё залічым на агульны рахунак. 

«Палітычны крызіс» — гэта пераломны момант у кіраванні краінай, калі аспрэчваецца, ці Аляксандр Лукашэнка заўтра будзе ёй кіраваць.

Крызісным быў жнівень 2020-га, можа яшчэ верасень. Усё, што было далей, — не крызіс 

Наступным нашым крокам мусіць быць прызнанне, што «наша» разуменне сітуацыі было не зусім адпаведным.

Многія нашы тэзісы былі памылковымі —

напрыклад, пра тое, што «нельга пабудаваць Паўночную Карэю ў цэнтры Еўропы». Па-першае, Лукашэнка не Паўночную Карэю будаваў, а проста зрабіў больш жорсткай уласную сістэму. Па-другое, гэта зрабіць можна.

Фотаздымак: gm_collage

Паколькі разуменне дынамікі беларускай палітычнай сістэмы было няправільным, то і спадзевы «нашых» дэмакратычных сілаў на зрынанне Лукашэнкі з дапамогай нейкай «палачкі-ратавалкі», якая тут і цяпер зменіць усё, заканчваліся нічым: масавы пратэст, «народны ўльтыматум», санкцыі, канстытуцыйная рэформа ад Пуціна, урад у выгнанні, сілавое супрацьстаянне. Што істотна, з кожным разам «палачка-ратавалка» станавілася ўсё больш адарванай ад рэчаіснасці. Гэта як праграма Азаронка — калі не павышаць градус вар’яцтва, то людзі вакол перастануць звяртаць увагу.

Крызіс без нас

У выніку мы трапілі ў сітуацыю, калі мы адарваліся ад рэальнасці настолькі, што цяпер не можам убудавацца ў ніводны сцэнар палітычнага крызісу

У прынцыпе ёсць некалькі варыянтаў палітычнага крызісу, якія ў той ці іншай ступені абмяркоўваюцца, можам іх і закрануць, прынамсі тэзісна.

➊ Выбары. Рэферэндум у лютым 2022-га выразна паказаў, якія цяпер будуць усе наступныя выбары. Ва ўмовах застрашвання, нават калі ў Беларусі з’явіцца самы папулярны палітык, ён банальна не зможа сабраць подпісы, не кажучы ўжо пра нейкія пратэсты, бо людзям будзе страшна пакідаць уласны подпіс. 

➋ «Сакавік 1953-га» ў той ці іншай форме. Па-першае, гэта прагназаваць немагчыма. Па-другое, алгарытм дзеянняў Расіі на выпадак смерці дзеючага кіраўніка Беларусі таксама досыць зразумелы: прызначыць гаўляйтара і даслаць свае войскі, каб дакладна справіўся. 

➌ Памылка пры трансфармацыі. Яшчэ два гады таму была надзея: калі Лукашэнка пачне рэфармаваць палітычную сістэму, то можа адчыніцца акно, у якое праз нейкі час заляціць вецер перамен. Пры тым яшчэ нейкі час таму былі спадзевы, што Аляксандр Лукашэнка не будзе ўдзельнічаць у выбарах-2025, то цяпер іх становіцца выразна менш.

➍ Пачатак новай эпохі, выкліканай паразай Расіі ў вайне. Мы зноў жа не ведаем, калі скончыцца гэта вайна, як скончыцца ды як гэта на нас паўплывае. Ды і што ад нас і ад краіны застанецца да гэтага моманту. Спадзявацца, што нам паўсюль пашчасціць, наіўна.

➎ Галодны бунт. Гэта ўжо зусім старая песня, прапусцім. 

➏ Яно само неяк разваліцца. Гэты сцэнар зноў жа не ўлічвае велізарнай групы тых, для каго захаванне палітычнай сістэмы з’яўляецца пытаннем уласнага жыцця, дзеля якога яны гатовы забіраць шмат жыццяў іншых. Адпаведна і спадзевы на сілавы варыянт выглядаюць дзіўна — калі з таго боку ёсць сотні (калі не тысячы) здольных забіваць, то колькі ёсць такіх з іншага? 

Мы ў чужым крызісе

Па сутнасці нічога не прадракае нам істотных пазітыўных зменаў у найбліжэйшыя гады апроч нейкага «чорнага лебедзя» 

Наш уплыў у інфармацыйнай прасторы так ці інакш будзе змяншацца — не так інтэнсіўна, як хочуць «яны», але больш шпарка за тое, як хочам «мы». Спробы запусціць альтэрнатыўныя «а-ля незалежныя» медыі, як «Белновости», «Точка.бай» ці «Смартпресс» два гады таму падаваліся дзіўнымі, а ўжо не выглядаюць такімі недарэчнымі. Усё часцей я чую, што многія «нашыя» СМІ ўжо не пра нас: пра Лукашэнку, пра вайну, пра палітычную эміграцыю, але не пра тых, хто тут жыве. 

Падтрымка дэмакратычных палітычных актараў замежжа будзе таксама змяншацца. Сёння яна яшчэ ўтрымліваецца за кошт пэўнага міжнароднага прызнання, але колькі гэта яшчэ будзе актуальным? Год, можа, два, але ж не пяць.

Пры гэтым нельга сказаць, каб нашыя палітычныя актары рабілі цяпер нейкую «хатнюю працу»

Што дэмакратычная апазіцыя прапануе звычайным беларусам, дагэтуль незразумела. А чыноўнікам ці сілавікам? Калі ключавым для таго, каб перамагла дэмакратыя ў Беларусі, з’яўляецца здольнасць прадэмакратычных актараў дзяліць рэжым, то якім чынам яны збіраюцца гэта рабіць?

Як само сабой разумеецца, што актуальны памер рэпрэсій робіць немагчымай каляпалітычную актыўнасць. Ды і каму быць актыўным? Тыя 150-200 тысяч чалавек, якія з’ехалі з Беларусі за апошнія два гады, і былі рухавіком таго, што было ў Беларусі ў 2020-ым. 

Таму як не паглядзець: інерцыйны сцэнар не прадугледжвае «нас». Чым больш далёкімі ад рэчаіснасці мы будзем, тым меншымі будуць нашыя шанцы яе змяніць.

Фотаздымак: паштоўкі, напісаныя блізкім ад пакінуўшых Вугоршчыну пасля рэвалюцыі 1956 года, Дом тэрору ў Будапешце

Як павысіць нашы шанцы

Я б не хацеў, каб гэты тэкст успрымаўся як празмерная крытыка дэмакратычных актараў. Болей за тое, шмат з таго, што робіць Святлана Ціханоўская і людзі вакол яе, служыць прасоўванню беларускага парадку дня ў міжнароднай палітыцы і забеспячэнню фінансавых рэсурсаў для той жа грамадзянскай супольнасці і незалежных медыяў. Тым болей, я разумею, што палітычныя актары адчуваюць неабходнасць даваць людзям надзею, таму яны часам публічна інакш апісваюць рэчаіснасць, чым усведамляюць яе насамрэч.

Але калі мы ўсведамляем складанасць сітуацыі, то трэба шчыра адказаць, наколькі «нашая» палітыка спрыяе беларускім інтарэсам

Ці павышэнне градусу ў эмігранцкіх палітычных структурах паляпшае становішча беларусаў унутры краіны? Мы такім чынам кансалідуем рэжым ці расшчапляем? Ці мы сапраўды павінны негатыўна ставіцца да перамоваў Захаду з рэжымам Лукашэнкі аб вызваленні прынамсі некаторых палітвязняў? Ці не час прапанаваць больш асэнсаванае бачанне будучыні краіны? Ці абавязкова мы павінны не заўважаць праблемы звычайных беларусаў і гэтак губляць іх прыхільнасць?

Не хачу сказаць, што адказы на гэтыя пытанні цягнуць на план перамогі. Хутчэй, яны толькі пра тое, як павысіць нашы шанцы да наступнага акна магчымасцяў.

Фотаздымак вокладкі: Сяргей Брушко

Сообщение Як мы сустрэнем наступны палітычны крызіс? Меркаванне Рыгора Астапені появились сначала на Банк ідэй.

Даже если идея белорусского нейтралитета формально и будет исключена из Конституции, скорее всего, она переживет и это, и политический кризис в Беларуси. Многие белорусские деятели с разных сторон политического спектра и общество не хотят зависеть от противоречий между Западом и Россией и рассматривают политику нейтралитета (дистанцирования от военно-политических конфликтов и союзов) как один из вариантов улучшения международной позиции Беларуси.

Таким образом, нейтралитет в том или ином виде, безусловно, сохранится среди идей белорусской политики. Однако пока что нейтралитет Беларуси мало изучен в исследовательской и политической плоскостях.

В научной литературе и экспертных дискуссиях чаще всего озвучивались три важные переменные, необходимые государству для получения статуса нейтрального: стремление элит и общества к развитию нейтралитета, международная заинтересованность в нем и предрасположенность государства к проведению нейтральной политики.

Хотя белорусские элиты и выступали в поддержку нейтральности, однако все эти действия были ситуативными. Беларусь никогда не ставила задачу стать нейтральным государством, но при этом за годы независимости у страны сложилась репутация центра международной жизни на постсоветском пространстве, где был зафиксирован распад СССР, были подписаны ключевые документы СНГ, а также происходит урегулирование региональных конфликтов.

Вопрос нейтралитета в белорусском обществе никогда не отличался остротой, и у белорусов нет сформированной позиции по этому поводу. Но в обществе есть запрос на поиск государством такой модели взаимоотношений с Западом и Россией, которая исключала бы перекос в одну из сторон.

Если посмотреть на взаимозависимости Беларуси с другими государствами в политической, экономической и военной сферах, то становится очевидно, почему действующая власть заявляет, что белорусский нейтралитет не отвечает сегодняшним реалиям. Фундаментом, на котором держится Лукашенко, является поддержка Кремля. Даже если вынести за скобки зависимость выживания режима от политической и экономической помощи России, функционирование всего белорусского государства, несомненно, во многих областях критически зависит от РФ.

Оценка возможных выгод и издержек белорусского нейтралитета показывает, что в сегодняшних условия выгоды в большей степени релевантны для Запада, чем для России. При этом белорусским стейкхолдерам нужно понимать, что идея белорусского нейтралитета может не вызвать энтузиазма и там.

Если же говорить о возможных выгодах и издержках стремления к нейтралитету для самой Беларуси, то, наверное, главное политическое преимущество лежит в плоскости внутренней, а не внешней политики.

И общество, и элиты могут объединиться вокруг национальной идеи открытой страны, что снимет геополитическое напряжение между разными политическими лагерями

Также среди возможных выгод — избежание конфликтов и нежелательных союзов, отсутствие «врагов», укрепление авторитета за счет посредничества в разрешении международных конфликтов, сохранение и наращивание торговых отношений с враждующими сторонами, развитие отношений с отдельными странами и / или интеграционными объединениями на приоритетной основе. Кроме того, стремление к нейтралитету может стать стимулом к развитию военно-промышленного комплекса в контексте укрепления Вооруженных сил и обороноспособности Беларуси.

Основные возможные издержки на пути к белорусскому нейтралитету связаны с двумя факторами. Во-первых, с необходимостью для страны взять на себя больше ответственности за собственное развитие. Во-вторых, с негативной реакцией России на стремление Беларуси к нейтралитету в том случае, если РФ воспримет это намерение как угрозу для себя. Эта негативная реакция может материализоваться и в военной, и политической, и экономической сферах.

Исходя из ситуации в Беларуси и актуальных геополитических условий, «классический» нейтралитет вряд ли применим в белорусских реалиях даже после демократических преобразований. Однако важно сохранить идею стремления к нейтралитету как принцип в Конституции, чтобы не потерять ориентир во внешней политике и консолидировать общество, при этом сформировав реалистичный взгляд на актуальное положение дел.

На практике действующим (или, скорее, будущим) властям для улучшения позиции Беларуси на международной арене рациональнее было бы стремиться к нейтралитету как долгосрочной цели путем внедрения прагматичной политики открытости. Такой подход позволит привлечь к сотрудничеству максимальное количество акторов, избегать международной конфронтации и способствовать региональной разрядке.

Возможны такие меры по реализации политики открытости: внедрение прозрачной модели обсуждения и принятия решений во внешней политике; расширение международного торгово-экономического и инвестиционно-финансового сотрудничества; улучшение отношений со странами Евросоюза и США; создание пояса добрососедства и укрепление дальней дуги партнеров; снятие военной угрозы в регионе; развитие альтернативных источников и маршрутов доставки энергоресурсов; продвижение Минска как экспертной и переговорной площадки; продвижение Беларуси как места новых возможностей и услуг и создание безбарьерной среды для международного перемещения людей, товаров, капиталов.

Также будущей власти необходимо будет убедить Россию, что Беларусь и избранная ею политика не несут угрозы российским интересам. Эту задачу можно разрешить с помощью «портфеля» возможных компромиссов. В их числе — отказ от заявлений о наличии российской угрозы для Беларуси и создание позитивного имиджа белорусско-российских отношений, а также гарантии сохранения статуса русского языка. Во внешней политике важно поддерживать формат консультаций по различным направлениям и планирования совместных действий. В военной сфере Беларуси рационально было бы предложить сохранение сотрудничества (при этом важно не допустить развития российской военной инфраструктуры на своей территории).

Важная задача для Беларуси — работа над уменьшением напряжения между Западом и Россией

В этом контексте важная задача для Беларуси — работа над уменьшением напряжения между Западом и Россией и, соответственно, адвокатирование сокращения военного присутствия по обе стороны границы с ЕС. Потому что ключевое условие реализации политики нейтралитета, помимо решения самих белорусов внутри страны, — снижение напряженности между Западом и Россией.

Ознакомьтесь с полной версией проекта «Возможен ли нейтралитет в Беларуси?».

Сообщение Возможен ли нейтралитет Беларуси? появились сначала на Банк ідэй.