Аўтар гэтых радкоў – не гісторык і не прэтэндуе на дэталёвае веданне гістарычных рэалій. Але падабенства адзначаюць і прафесійныя гісторыкі. Да таго ж гэтае падабенства можна ўбачыць і ў агульнавядомых гістарычных абставінах.

Адрозненняў, напэўна, больш. Адно з найважнейшых і фундаментальных – тое, што падчас шматлікіх беларускіх паўстанняў самастойнай беларускай дзяржавы не існавала, а паўстанні на беларускіх землях былі часткай працэсаў, якія адбываліся ў складзе шырэйшых дзяржаўных утварэнняў.

Так, у прыватнасці, было падчас паўстанняў 1831 і 1863 –1864 гадоў, да пэўнай ступені гэтак было і ў 1918 годзе. У апошнім выпадку ўтварэнне БНР было часткай працэсу распаду Расеі.

Але, тым не менш, у беларускіх паўстанняў было і шмат агульнага. Адна з важных асаблівасцяў – значныя часавыя прамежкі паміж імі. Размова ідзе пра дзесяцігоддзі.

На гэта можна запярэчыць, што ў ХХІ стагоддзі масавыя народныя выступленні адбываліся часцей – амаль на кожных прэзідэнцкіх выбарах: 2001-м, 2006-м, 2010-м, 2020-м.

Аднак дастаткова шырокія масы насельніцтва ахапіла толькі паўстанне 2020 года. Толькі гэтае паўстанне можна супаставіць з паўстаннямі XIX стагоддзя як па размаху і працягласці, так і па наступствах. Паслявыбарчыя пратэсты ў 2006 і 2010 годзе невыпадкова атрымалі найменне «Плошчы»:  яны былі лакалізаваны ў сталіцы, у 2006 годзе працягваліся менш за тыдзень, у 2010 годзе – адзін дзень.

Таму выснова аб вялікіх часавых інтэрвалах не цалкам абвяргаецца досведам 2006 і 2010 гадоў.

Варта адзначыць, што прамежкі паміж паўстаннямі былі настолькі вялікія, што за гэты час адбывалася змена пакаленняў і ў грамадстве, і ў элітах, у контрэлітах у тым ліку. Практычна ніколі лідары ранейшага паўстання не адыгрывалі значнай ролі ў наступным. Цікаўна адзначыць, што гэта адбывалася і ў ХХI стагоддзі – лідары «Плошчы-2006» Аляксандр Мілінкевіч і Аляксандр Казулін не адыгрывалі ніякай ролі ў «Плошчы-2010», Андрэй Саннікаў і Уладзімір Някляеў не ўдзельнічалі ў паўстанні 2020 года.

Гэтая адсутнасць пераемнасці была вынікам уздзеяння некалькіх фактараў. Адным з іх была жорсткая рэакцыя. Чым большы размах мела паўстанне, тым шырэйшай і працяглейшай была рэакцыя.

Рэакцыя прапарцыйная выкліку

Рэакцыя пасля паўстання 2020 года ўяўляецца сучаснікам беспрэцэдэнтнай па маштабах і працягласці. У незалежнай Беларусі рэпрэсіі 20-х гадоў былі сапраўды беспрэцэдэнтныя.

Аднак пасля паўстання 1863-1864 гадоў многія яго лідары ​​і ўдзельнікі былі пакараныя сьмерцю. Але насамрэч гэтым рэпрэсіі не абмяжоўваліся. Вось што гавораць пра гэта гісторыкі.

Павал Церашковіч:

– Мураўёў увёў кантрыбуцыю, якую мусілі плаціць усе памешчыкі, у тым ліку і расейскага паходжання.

– Галоўнай мішэнню сталі палякі, палякам-каталікам было забаронена працаваць на дзяржаўнай службе.

– Палякам было забаронена купляць зямлю.

– Былі забароненыя адукацыя і друк па-польску.

– У Сібір пасля паўстання выслалі сама меней 12 тысяч чалавек (на 3,5 мільёна тагачаснага насельніцтва беларускіх земляў).

Захар Шыбека:

– Дробная беззямельная шляхта рыцарскага кшталту была вынішчаная, расцярушаная па імперыі.

– Мясцовыя землеўладальнікі атрымалі амністыю, але былi абкладзеныя кантрыбуцыяй у памеры 10% ад прыбыткаў, якая ішла на русіфікацыю краю.

– Да 1870 года захоўвалася ваеннае становішча.

Рэпрэсіі і тады былі працяглымі, яны закраналі не толькі непасрэдных удзельнікаў паўстання, але і людзей, якія мелі да яго толькі ўскоснае і апасродкаванае дачыненне. Усё так, як у 2021-2025 гадах.

Беларускія землі захапіла і рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Расейскай імперыі. У кастрычніку 1905 года ў Менску на загад губернатара Паўла Курлова была расстраляная антыўрадавая дэманстрацыя, было забіта каля 100 чалавек. 

Паводле ацэнак Паўла Церашковіча, «падчас рэвалюцыі 1905-1907 гадоў праз Пішчалаўскі замак у Менску прайшлі 28 тысяч чалавек, тады ў Беларусі ўжо жыло каля 6 мільёнаў». Захар Шыбека адзначае, што пасля той рэвалюцыі «у Беларусі ў выніку рэпрэсій дзейнасць бальшавікоў, меншавікоў і эсэраў з 1908 года фактычна зусім прыпынілася і была адноўлена толькі ў 1917 годзе».

Як адбывалася аднаўленне

Апошняя заўвага вельмі паказальная: з яе вынікае, што апазіцыйная палітыка ў Беларусі тады фактычна спынілася на доўгіх 9 гадоў. 

Пасля паражэння парасткі новай грамадскай актыўнасці прарасталі паволі і спакваля. Паводле Шыбекі, гэта адбывалася «на сямейных вечарынах, у студэнцкіх гуртках, у сінагогах і часткова на старонках афіцыйных перыядычных выданняў…у расейскай дзяржаве, з яе паліцэйскім наглядам, цэнзурай, адсутнасцю грамадзянскіх свабодаў, сустрэчы ў карчмах за квартай піва і шклянкай гарэлкі давалі адзіную магчымасць сустрэцца і абмяняцца думкамі».

Цяперашняя беларуская дзяржава – усё ж не расейская, але яе іншыя характарыстыкі – вельмі падобныя. Цяпер да карчмаў дадаліся сацыяльныя сеткі, але падабенства – у дыфузным, разрозненым аднаўленні і адраджэнні разгромленай грамадзянскай супольнасці.

Шыбека адзначаў і важную характарыстыку гэтага аднаўлення пасля 1905-1907 гадоў – яго пераважна непалітычны характар: «У гады сталыпінскай рэакцыі бундаўцы пакідалі рэвалюцыйныя справы і браліся за развіццё габрэйскай культуры, пашырэнне мовы, дамагаліся культурна-нацыянальнай аўтаноміі. Гэткі ж паварот яшчэ падчас рэвалюцыі зрабіла і іншая нацыянальная партыя краю – Беларуская Сацыялістычная Грамада. Грамадоўцы абвясцілі пра роспуск партыі, а самі гуртаваліся вакол газеты «Наша Ніва»».

Іншымі словамі, гаворка не ішла пра складанне планаў і падрыхтоўку новага паўстання, нават і ў аддаленай будучыні.

Таксама варта адзначыць, што ў гэтым аднаўленні грамадзянскай супольнасці роля палітычнай эміграцыі была нязначнай.

Савецкая «перабудова», крах камунізму і распад СССР былі рэвалюцыяй, якая не атрымала сваёй назвы. У Беларусі гэтая рэвалюцыя стала часткай агульнасавецкага, агульнаімперскага працэсу. І была рэдкім выпадкам, калі паўстанне перамагло. Аднак і ў ім палітычная эміграцыя не адыграла ніякай ролі.

Усе колькі-небудзь значныя актары той эпохі, у тым ліку і найбольш значныя – Станіслаў Шушкевіч, Зянон Пазняк, Васіль Быкаў, жылі і нарадзіліся ў СССР, былі дзецьмі савецкай эпохі.

Ці трэба было паўставаць?

Гэтае пытанне ў сувязі з паўстаннем 2020 года задаюць сабе многія. Насамрэч гэтае пытанне актуальнае і ў дачыненні да далёкага мінулага. Вось адказ гісторыка Алега Латышонка на гэтае пытанне ў адносінах да паўстання 1863-1864 гадоў:

«Паўстанне было суцэльнай катастрофай. Яно выкапала вялікі роў паміж католікамі і праваслаўнымі. Яно зруйнавала беларускае школьніцтва, якое было ўжо ўведзенае.

Было страчана два пакаленні, пакуль зноў з’явілася нейкая магчымасць беларускай дзейнасці. Ну, хіба можна сказаць, што ў 80-я гады ХІХ стагодздзя існаваў «Гоман». Але беларускія літаратары, паэты былі вымушаныя заціхнуць або былі высланыя ў Сібір».

Ацэнка Латышонка – не ісціна ў апошняй інстанцыі. Але прынамсі варта звярнуць увагу на некаторыя яго аргументы. Адным з вынікаў таго паўстання стала трактоўка ўладамі беларушчыны як «крамолы», як крыніцы палітычнай пагрозы. Вынікам сталі маштабная вонкавая эміграцыя, сыход многіх ва «ўнутраную эміграцыю», замарозка грамадскіх працэсаў на доўгія гады. І ў гэтым тая і цяперашняя эпохі выглядаюць вельмі падобнымі.

Умова поспеху – крызіс у Расеі

Раней ужо адзначалася, што рэвалюцыя канца 80-х-пачатку 90-х гадоў ХХ стагоддзя была адной з нямногіх паспяховых у беларускай гісторыі. І ўяўляецца, што яна была паспяховай таму, што тады яна была паспяховай паўсюль. Падзенне камунізму ў васальных у адносінах да Масквы, але фармальна незалежных краінах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы таксама было абумоўленае палітычным крызісам у СССР.

Але ў гісторыі здаралася па-рознаму. Пачатак 1860-х гадоў у Расейскай імперыі – гэта перыяд рэформ імператара Аляксандра II, уключаючы адмену прыгону. Аднак нават гэтая лібералізаваная, аслабленая паразай у Крымскай вайне Расія мела дастаткова волі і сіл, каб здушыць паўстанне 1863–1864 гадоў на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай.

Таксама і ў ХХ стагоддзі: Мікіце Хрушчову ў 1956 годзе хапіла сіл і на «выкрыццё культу асобы Сталіна» на ХХ зʼездзе, і на тое, каб утапіць у крыві паўсталую Венгрыю.

У гэтым сэнсе безумоўна глыбокія ўнутраныя змены ў сучаснай Расеі ствараюць перадумовы для адпаведных зменаў і ў Беларусі. Па меркаванні некаторых гэта – неабходная ўмова, паводле іх думкі без змен у РФ, без яе паслаблення і лібералізацыі, істотныя перамены ў Беларусі папросту немагчымыя. Гэта дыскусійнае пытанне.

Але і пры наяўнасці такіх зменаў у Расеі яны – не дастатковая ўмова. У XIX стагоддзі, нават у эпоху рэформаў, для Беларусі знайшоўся свой Міхаіл Мураўёў.

***

У гісторыі мінулае ніколі не паўтараецца дакладна. Аднак некаторыя заканамерныя асаблівасці паражэнняў беларускіх паўстанняў можна адзначыць. Гэта:

• Вялікія часавыя інтэрвалы паміж паўстаннямі.

• Рэакцыя пасля паражэнняў паўстанняў прапарцыйная іх размаху.

• Працягласць перыядаў рэакцыі значна перавышае працягласць саміх паўстанняў.

• Лідары ранейшых паўстанняў не адыгрываюць істотнай ролі ў наступных.

• Аднаўленне грамадзянскай супольнасці пасля паражэнняў адбываецца паволі і ў непалітычных формах.

• Палітычная эміграцыя не мае значнага ўплыву ў беларускіх паўстаннях.

Сообщение Гісторыя паражэнняў беларускіх паўстанняў появились сначала на Банк ідэй.

Кожнае паўстаньне, часам эканамічныя нягоды выкідалі масу беларусаў за мяжу. Ні разу не атрымалася стварыць другую Беларусь за яе межамі. У наступным паўстаньні рэй вялі людзі ў краіне, а не эмігранты. Хіба не адзінае выключэньне (што паказальна) — 2020-ы год, у якім ТГ-канал NEXTA быў, кажучы словамі Леніна, «ня толькі калектыўным прапагандыстам і агітатарам, але і калектыўным арганізатарам».

Асаблівасьць цяперашняй хвалі эміграцыі — тое, што людзі зьяжджаюць усім колам калегаў, сяброў, знаёмых, зьяжджаюць са ўсёй сваёй сацыяльнай «грыбніцай». Ва многіх адчуваньне, што «ўся Беларусь зьехала». І часткова гэта так, у тым сэнсе, што зьехала сапраўды ўся іх Беларусь. Гэта вельмі ўскладняе камунікацыю паміж дыяспарай і «мэтраполіяй». Няма зь кім камунікаваць.

У 2021 годзе я склаў зборнік «Неверагодны 2020-ы» з тэкстаў 20 беларускіх інтэлектуалаў. За час са складаньня таго зборніку 8 аўтараў эмігравалі, двое — Валерыя Касьцюгова і Уладзімір Мацкевіч — трапілі ў турму.

Тры парады-прапановы наконт таго, што можа зрабіць дыяспара, на якія ўзоры ёй варта арыентавацца.

Групу «Гоман» утварылі беларускія студэнты ў Санкт-Пецярбургу пасьля паўстаньня 1863 году. Яны не былі эмігрантамі ў дакладным сэнсе: сучасная Беларусь тады была часткай Расейскай імпэрыі. Тым ня менш іх досьвед карысны і павучальны.

Яны не прыдумалі, як зладзіць новае, больш пасьпяховае паўстаньне. Яны зрабілі большае: прыдумалі, назвалі Беларусь, беларусаў як асобную нацыю. Цяперашнія спрэчкі пра Кастуся Каліноўскага тлумачацца, апроч іншага, і тым, што ён меў множную ідэнтычнасьць, ён усьведамляў сябе і беларусам, і палякам, і падданым Рэчы Паспалітай.

Нам зараз такую ідэнтычнасьць складана нават уявіць сабе. Як, магчыма, і яму было б цяжка зразумець нашую цяперашнюю монаідэнтычнасьць. Але гэтую нашую ідэнтычнасьць прыдумалі менавіта «гоманаўцы», прынамсі, яны яе запачаткавалі. Зараз у такім сэнсе няма патрэбы прыдумляць Беларусь і беларусаў. Але ў нейкім сэнсе і ёсьць.

Формулай кансэнсусу 2020 года было «далоў Луку». Гэты агульны назоўнік быў даволі бедным. Ён таму і аб’ядноўваў. Але мо некага і адштурхоўваў. Вобразу будучыні не было.

Эміграцыя, дыяспара можа паўдзельнічаць у кастынгу праектаў будучыні. У Ежы Гедройца, ураджэнца Менску, рэдактара парыскага часопісу «Культура» быў такі праект для Польшчы. І гэта ня быў чыста палітычны праект, ня быў плян усеагульнага страйку ці прыходу рашучага вайсковага злучэньня.

Цяперашняя сытуацыя ў Беларусі і ў эміграцыі — гэта выклік, пытаньне, чаго ў 2020 годзе не хапіла ідэйна, ідэалягічна.

Кепскі прагноз, прагноз паводле досьведу — што эмігранцкія праекты будучыні прайграюць народжаным у «мэтраполіі».

Але досьвед Гедройца і яго «Культуры» — выключэньне. На думку некаторых польскіх назіральнікаў, можа і гіпэрбалізаваную, яго ўнёсак у перамогу польскай рэвалюцыі 1989 году быў параўнальным з унёскам «Салідарнасьці».

Беларускія СМІ, якія фармулююць грамадзкі парадак дня, — праўладныя ў Беларусі і эмігранцкія. Так склалася, што мы — голас Беларусі, прынамсі, іншай Беларусі. Але павінны гучаць голас Беларусі зь Беларусі.

Так, мы жывем у час цуду сацсетак, інтэрнэту — адзінай інфармацыйнай прасторы. Напэўна, бяз гэтага фэномэн NEXTA у 2020 годзе быў бы проста немагчымым.

Але экзістэнцыяльныя прасторы ў нас, эмігрантаў, і ў тых, хто жыве ў Беларусі розныя. Мы ня ходзім па беларускіх вуліцах, ня ходзім у беларускія крамы, на нас не адбіваецца падвышэньне цэнаў у Беларусі, мы ня ходзім на працу ў беларускія ўстановы, ня езьдзім на лецішча, не размаўляем з суседам-беларусам. Не чакаем візыту ГУБАЗіКа, нас не прызавуць у войска.

У свой час шалёная папулярнасьць эмігранцкага «Звона» («Колокола») Аляксандра Герцэна тлумачылася, апроч іншага, лістамі з Расеі, як правіла, ананімнымі, зь якіх чытач чуў аўтэнтычныя галасы краіны.

Гэтак і зараз гаварыць павінна Беларусь зь Беларусі (і размова не адно пра лісты з-за кратаў).

Сообщение Тры парады-ўзоры для беларускай дыяспары. Піша Юры Дракахруст появились сначала на Банк ідэй.