Ад’езд з краіны і ад сваіх мэтавых груп толькі абвастрыў крызіс тэорыі перамен, а значыць паставіў пад пытанне і агульную рэлевантнасць грамадскага сектара. У паступовае змякчэнне палітыкі дзяржавы ды вяртанне ў старыя часы таксама верыцца слаба — апошнія тры гады працэс ідзе ў адваротным кірунку і няма прыкметаў, што гэтая тэндэнцыя можа змяніцца. У размовах актывістаў усё часцей з’яўляюцца згадкі пра «чаканне акна магчымасцяў», калі хуткія змены прывядуць да якасна іншай сітуацыі і вярнуць краіну на рэйкі развіцця.

Мне б не хацелася разглядаць канкрэтныя сцэнарыі ці формы гэтага «акна магчымасцяў» — яны могуць быць зусім розныя і карысць ад такіх прагнозаў мне падаецца сумнеўнай. Для мяне больш важна падумаць, у якой форме павінен знаходзіцца грамадскі сектар у такі момант, каб мець магчымасць пазітыўна паўплываць на ход падзеяў.

Ніжэй я прапаную «таксаномію выжывання» — лаканічнае апісанне галоўных прынцыпаў ды кірункаў працы на найбліжэйшыя гады, магчымую мэту грамадскага сектара ды шляхі яе дасягнення. Гэта не адказ на ўсе пытанні, а, хутчэй, пачатак размовы. 

Але перад тым, як пачаць шукаць контуры будучай працы, спынюся на дзвюх прыкметах сённяшняга дня, якія шмат у чым характарызуюць цяперашні стан.

Росквіт аўтарытарызму, паслаблены суверэнітэт ды ізаляцыя ад развітога свету — сёння найбольш верагодны сцэнар

Пасля палітычнага крызісу 2020-га, паскарэння інтэграцыі з Расеяй ды пачатку вайны ва Украіне абставіны выглядаюць так, што прагрэс з развіццём — гэта больш не адзіны сцэнар на наступныя некалькі дзесяцігоддзяў. І калі яшчэ пяць гадоў таму гэтая пагроза, хутчэй, выглядала малаверагоднай, а гутаркі пра яе — алармісцкімі, цяпер гэта адзін з асноўных кірункаў развіцця сітуацыі.

Старыя падыходы не працуюць, новыя падыходы таксама не дзейсныя

Сёння мы функцыянуем на разломе, калі звыклыя ўмовы існавання сектара зніклі, а новыя яшчэ да канца не сфармаваліся. Як грамадскаму сектару захоўваць карысць і рэлевантнасць для людзей унутры Беларусі, як будаваць працу з-за мяжы, як не губляць выхад на розныя групы грамадства — на ўсе гэтыя пытанні мы не маем добрых адказаў і спрабуем знайсці новыя вырашэнні. Выбудоўванне эфектыўнай працы ці доўгатэрміновых стратэгій у такой сітуацыі падаецца слабадасягальным жаданнем.

З калапсам старой тэорыі пераменаў варта распачынаць дыскусію вакол новых задач і ролі грамадскай супольнасці. Фрагментацыя сектара павялічваецца, закрытасць і непублічнасць дзейнасці (са зразумелых прычынаў) не вядзе да распаўсюду лепшых практык. Пераадольваць гэтыя тэндэнцыі варта праз публічную дыскусію і пошук адказаў. 

Пры сённяшніх мовах я бачу асноўную ролю грамадскага сектара ў стварэнні доўгатэрміновай інфраструктуры, накіраванай на дэмакратызацыю і гатоўнасць да наступнага акна магчымасцяў

На гэтым шляху неабходна забяспечваць грамадска-палітычнае мысленне пра будучыню краіны, дыскусіі і эксперыменты, а прынцыпы і кірункі гэтай дзейнасці пазначаюцца ніжэй.

Пералічу тыя прынцыпы, без якіх будзе праблематычна стварыць эфектыўную і ўстойлівую інфраструктуру грамадскага сектара.

• Праца на шырокія слаі грамадства

Грамадскі сектар мусіць перастаць рабіць тое, што яму цікава, а больш факусавацца на болях і патрэбах масавай аўдыторыі. Часцяком пры гэтым прыйдзецца адыходзіць ад небяспечных тэмаў, пазбягаць уласнай таксічнасці і маргіналізацыі, калі асноўнай аўдыторыяй з’яўляецца вузкае кола прыхільнікаў.

І хаця гэта можа нагадваць папулярны падыход перыяду 2015–2019, сутнасна гэта працуе на іншыя мэты. Раней уцягванне грамадства давала дадатковы рычаг у змене палітыкі дзяржавы, а цяпер асноўнай мэтай гэтай дзейнасці з’яўляецца захаванне прадэмакратычных каштоўнасцяў грамадства. Таксама ад здольнасці ўплываць на розныя сацыяльныя групы будзе залежыць вага грамадскага сектара ў вачах знешніх саюзнікаў.

• Адаптыўнасць

Грамадскаму сектару неабходна адыходзіць ад падыходу “business as usual”, шукаць новыя формы дзейнасці, ствараць новыя прадукты і брэнды. Варта рэгулярна спрабаваць новыя падыходы і хутка іх тэставаць, пры неабходнасці пакідаць старое і правяраць новае. Гэта дазволіць захоўваць рэлевантнасць ды ўплыў на беларусаў унутры краіны.

• Дыялогавасць

У моманце нявызначанасці важней уцягваць гульцоў і аўдыторыі з рознымі поглядамі і перакананнямі, выбудоўваць менш вертыкальных структур ды распачынаць гарызантальныя ўзаемадзеянні розных сацыяльных груп. Праз гэта забяспечваецца большая ўключанасць аўдыторый, будуецца супольнае разуменне падзеяў, хутчэй знаходзяцца крэатыўныя рашэнні і падыходы.

У момант акна магчымасцяў грамадскі сектар мусіць мець інструменты і рэсурсы для ўплыву на сітуацыю, але яны крытычна важныя і сёння, каб захоўваць уплыў на беларускае грамадства.

• Экспертыза

Каб мець шляхі дзеянняў падчас акна магчымасцяў, беларускі грамадскі сектар павінен добра разумець, што адбываецца з беларускім грамадствам і дзяржаўнай сістэмай. Гэта могуць быць сацыялагічныя даследаванні, эканамічны аналіз, агулам назапашванне экспертызы пра Беларусь.

• Палітычная актарнасць

Пры гэтым важна, каб былі тыя, хто мог бы ўплываць на грамадства і грамадскую думку ў палітычным сэнсе. Тут важную ролю могуць адыграць і сённяшнія палітычныя актары замежжа альбо новыя гульцы, якія маглі б уплываць на палітыку іншых дзяржаваў адносна беларусаў.

• Знешнія саюзнікі

Нават сёння Беларусь і яе інтарэсы мусяць быць прадстаўленыя ў міжнародных арганізацыях. Выдатнай магчымасцю для гэтага былі б міжнародныя саюзнікі, замежныя палітыкі і актывісты, зацікаўленыя ў тэматыцы Беларусі.

• Унутраныя праваднікі

Унутры сістэмы застаюцца людзі, якія ў будучыні маглі б спрасціць дарогу да рэформаў. Гэта могуць быць неідэалагізаваныя чыноўнікі і эліты, агулам тыя, хто мог бы дапамагчы зменам у краіне. 

• Каналы камунікацыі

Кантакт важны не толькі з праваднікамі рэформаў, але і агулам з грамадствам. Палітычны крызіс моцна паўплываў на існыя каналы камунікацыі, разбурыўшы ці моцна пашкодзіўшы некаторыя з іх. Часта для аднаўлення гэтых каналаў варта цалкам адыходзіць ад палітызацыі і выбудоўваць сувязі з апалітычнымі часткамі грамадства.

• Вытворчасць кантэнту

Каб утрымліваць зацікаўленасць грамадства ў той частцы грамадзянскай супольнасці, якая ўсё яшчэ актыўная, варта рабіць якасны і цікавы кантэнт. Ён мусіць накіроўвацца на большасць, а не толькі на сваю маленькую суполку.

• Супольнасці і людзі на зямлі

Грамадскі сектар не мусіць лётаць у аблоках, а факусавацца на працы з канкрэтнымі мэтавымі групамі на зямлі. Менавіта так, праз прэзентацыю альтэрнатыўнага досведу, адбываюцца каштоўнасныя змены ў сацыяльных групах.

• Таленты і людзі

Бадай што адна з галоўных рэчаў: наяўнасць кваліфікаваных і зацікаўленых людзей у грамадскім сектары, якія ў пэўны час будуць гатовыя ажыццявіць патрэбныя змены. Менавіта такія людзі змаглі б зрабіць рэформы эфектыўнымі.

Гэта першая спроба апісаць прыярытэтныя кірункі дзейнасці для грамадскага сектара, не поўная і не канчатковая. Ніводнаму з сённяшніх гульцоў не хопіць сілаў пакрыць усе (ці нават большую частку) кірункі дзейнасці. А таму працэс патрабуе супольнай рэфлексіі і каардынацыі, а гэты артыкул — хутчэй, прапанова распачаць такую дыскусію.

Сообщение Як грамадскаму сектару намацаць шлях у будучыню. Таксаномія выжывання Антона Раднянкова появились сначала на Банк ідэй.

Прастору свабоды ў гэтай працы заўсёды вызначала дзяржава, падзяляючы НДА на «правільныя», якія маглі быць зарэгістраванымі і адпаведна рэалізоўваць буйныя праекты за грошы ЕС, і «няправільныя», якім гэта недасяжна, бо ўлады лічылі іх небяспечнымі для сябе.

Але пасля знішчэння грамадзянскай супольнасці, падчас якога ў Беларусі ліквідавалі 1279 арганізацый, дзяржава ўсіх зраўняла.

Цяпер практычна ўсе НДА сталі аднолькавымі «ворагамі» для беларускай дзяржавы: што «Ахова птушак Бацькаўшчыны», што «Беларускі гаюн», што SYMPA ды іншыя

Юрыдычнае вынішчэнне трэцяга сектара не прывяло да яго фактычнага знікнення. Некаторыя з’ехалі за мяжу, іншыя перайшлі ў падполле. Але ў такім стане практычна немагчыма займацца policy change. Цяпер гэта даступна толькі частцы прыхільнікаў рэжыму, напрыклад Юрыю Васкрасенскаму з яго спробай амністыі, якая таксама нічым не скончылася, альбо актывістцы Вользе Бондаравай, якая ініцыявала знішчэнне помніка Ларысе Геніюш.

У нядаўнім даследаванні Цэнтра новых ідэй да арганізацый грамадзянскай супольнасці было скіраванае пытанне: «Ці лічыце вы, што інтарэсы вашых мэтавых груп можна абараняць праз узаемадзеянне з інстытутамі дзяржаўнай улады?» Большасць адказала, што гэта немагчыма. Толькі 12% адзначылі, што спрабавалі гэта рабіць цягам мінулага года.

Трэці сектар у сваёй большасці перастаў верыць у магчымасць працаваць у фармаце policy change — і гэта пры тым, што арганізацый існуе даволі шмат і ўсе яны нешта робяць. Тады ў мяне ўзнікае пытанне: калі мы не займаемся policy change, абаронай інтарэсаў нашых мэтавых груп, бо прасторы на адвакатаванне не засталося, тады чым мы ўсе займаемся?

Не (зусім) наш выбар

З таго, што бачу я, большасць арганізацый грамадзянскай супольнасці так ці інакш пераўтварыліся ў інструмент прасоўвання дэмакратычных перамен. Калі раней той жа ЦЭР пісаў праект закона аб зялёнай эканоміцы, ён не думаў аб тым, каб памяняць Аляксандра Лукашэнку. Альбо калі BEROC і Даследчы цэнтр ІПМ праводзілі KEF, яны таксама пра гэта не разважалі.

Цяпер вялікая колькасць НДА асэнсавана стала вельмі палітызаванай — яны ставяць сваёй мэтай набліжэнне новай Беларусі. Іншыя гэта адмаўляюць, кажучы, што яны па-за палітыкай, што проста дапамагаюць людзям. Не ведаю, на колькі такая дзейнасць з’яўляецца асэнсаванай і ці не «награваем мы паветра».

Што тычыцца першай групы, то для часткі з іх палітызацыя — гэта свядомы выбар, але ж для некаторых — адказ на дзеянні дзяржавы. Мы можам лічыць, што не займаемся палітычнай дзейнасцю, але дзяржава нас паставіла ў такую пазіцыю, дзе мы для яе — палітычныя ворагі.

• Задача 1: працаваць на шырокую аўдыторыю

У гэтых новых абставінах, з гэтай новай роллю, грамадскі сектар у выгнанні ўсё роўна павінен захоўваць фокус на ахопе шырокіх слаёў грамадства. Для актывізацыі і ўцягвання грамадства патрэбныя розныя падыходы да розных аўдыторый, дзе палітызаваныя і радыкальныя дзеянні маюць месца, але толькі ў працы з той часткай супольнасці, якая ў гэтым зацікаўленая.

Асноўная частка дзейнасці ўсё роўна павінна быць накіраваная на шырэйшую аўдыторыю, вялікія слаі грамадства, якія не хочуць альбо не могуць радыкалізавацца і палітызавацца. Зразумела, гэта магчыма толькі тады, калі самі арганізацыі робяцца менш палітызаванымі. Здаецца, гэта контрінтуітыўна, але інакш мы не зможам пашыраць абсяг сваёй аўдыторыі, скурчваючыся разам з усё меншай колькасцю «прыхільнікаў перамен».

• Задача 2: пазбягаць радыкалізацыі дзейнасці

У гэтым працэсе ёсць адна небяспечнасць: некаторыя арганізацыі пачалі блытаць палітызацыю з радыкалізацыяй, схіляючыся да апошняй. На гэта паўплывала і эміграцыя, калі адчуванне страху за ўласную бяспеку знікае. Выказванні раней разважлівых экспертаў робяцца больш вострымі, актыўнасці НДА — больш смелымі.

Але ж радыкалізацыя НДА вядзе да страты аўдыторыі. Грамадства дэпалітызуецца, а грамадскі сектар у выгнанні пачынае падавацца небяспечным для беларусаў унутры краіны.

• Задача 3: рабіцца менш таксічнымі для беларусаў унутры краіны

Працаваць з-за мяжы з аўдыторыямі ўнутры краіны робіцца ўсё больш цяжка: вялікая колькасць праектаў і асобаў, узніклых на хвалі 2020-га альбо актыўных цягам апошніх гадоў, цяпер таксічная, не камфортная для людзей у Беларусі.

Калі мы хочам далучаць шырокую аўдыторыю, працаваць з нашымі мэтавымі слаямі, трэба знаходзіць новыя шляхі да іх. Калі нас будуць успрымаць як «беглых», якія сядзяць у бяспецы і вучаць беларусаў у краіне жыццю, то нічога ў нас не атрымаецца.

Але мы павінны размаўляць пра тое, што хвалюе людзей (не толькі нас), на зразумелай ім мове. Колькасць каментароў пад любым сацыяльна вострым відэа ў «Ціктоку» пацвердзіць, што запыт аўдыторыі застаецца высокім.

• Задача 4: ствараць новыя брэнды, персаналіі і прадукты

Неабходна ствараць неэкстрэмісцкія праекты, якія будуць бяспечнымі для людзей унутры Беларусі. Трэба думаць пра новыя брэнды і асобы, тлумачыць, у чым нашая карысць.

Як казаў палітолаг Андрэй Ягораў, дыяспара мусіць быць «тылам» для беларусаў у Беларусі. Наша задача арганізоўваць доступ да рэсурсаў, кансультаваць, дапамагаць выстройваць масты для тых, хто працуе ўнутры краіны. Але ж для гэтага трэба выбудоўваць давер, выходзіць на тыя групы ў Беларусі, якія будуць пасярэднікамі. Для гэтага спатрэбіцца прымаць нетрывіяльныя рашэнні.

Новыя праекты працягваюць з’яўляцца — непалітызаваныя, часта культурніцкія. Яны звязаныя з новымі тварамі. Выходзіць на іх, дапамагаць, прасоўваць праз іх свае ідэі, дапамагаць неабыякавым, ініцыятыўным беларусам, якія засталіся ў Беларусі — гэта тое, што нам яшчэ дасяжна.

Гэта дапаможа пашыраць каналы выхаду на аўдыторыю. У гэтым зацікаўленыя і НДА, і сама іх мэтавая група. Неабходна шукаць тыя напрамкі і тэмы, дзе ёсць водгук аўдыторыі, вакол чаго канцэнтруецца яе цікавасць.

Беларускі грамадскі сектар перажыў першую хвалю крызісу — юрыдычную ліквідацыю ды выгнанне большасці арганізацый з краіны. Мы адаптаваліся, выжылі, пачалі адбудоўваць працу з-за мяжы.

Цяпер перад сектарам стаіць новы выклік — захаваць сваю рэлевантнасць для беларусаў унутры краіны. Гэта магчыма калі на іх, шырокіх групах грамадства, і захоўваць фокус працы. Задача не самая простая, але ад нашай адаптыўнасці ды здольнасці ўплываць на грамадства і залежыць доўгатэрміновае выжыванне сектару.

Сообщение Што грамадзянскай супольнасці рабіць сёння, каб быць рэлевантнымі заўтра? Меркаванне Антона Раднянкова появились сначала на Банк ідэй.

З чым можна азнаёміцца перад прачытаннем канспекта?

1. Даследаванне Банка ідэй і Народнага апытання пра погляд на рэформы сярод пратэснай аўдыторыі і даследчай супольнасці // Спасылка

2. Даследаванне ChathamHouse пра стаўленне рэспандэнтаў да рэформаў // Спасылка

3. Даследаванне ChathamHouse пра каштоўнасці беларусаў // Спасылка

4. Даследаванне Цэнтра новых ідэй пра стаўленне беларусаў да рэформаў // Спасылка

5. Калонка Генадзя Коршунава па выніках дыскусіі для выдання zerkalo.io // Спасылка

Алесь Ганчаронак — даследчык BEROC, кіраўнік праекта «ПБІ»

Выклік нумар 1. Аналітычная супольнасць прадстаўляе своеасаблівую групу са сваімі інтарэсамі і бачаннем, якія адрозніваюцца ад бачання большасці грамадства. Трэба аб гэтым памятаць, распрацоўваючы праекты і візіі будучыні.

Выклік нумар 2. Аналітычная супольнасць была жорстка выціснута з краіны і стала адным з аб’ектаў рэпрэсій беларускага рэжыму, таму існуюць рызыкі пераўтварыцца ў «актывістаў», прасоўваючы пэўныя ідэі па прычынах крыўды/помсты/палітычных мэт/амбіцый і г.д. Таму варта працягваць даследаваць грамадства і абапірацца на дадзеныя, якія супольнасць яшчэ здольная сабраць, нягледзячы на перашкоды ў выглядзе закрыцця цэлых раздзелаў статыстычных зборнікаў Белстат, забарону на правядзенне сацыялагічных даследаванняў і іншыя.

Выклік нумар 3. Праект Банк ідэй ствараўся ў 2020-2021 гадах, таму чаканні і задачы тады моцна адрозніваліся ад тых праблем, якія існуюць зараз. Раней людзі маглі асэнсаваць наступленне пераменаў і ўявіць іх надыход. Пасля сканчэння пратэстаў, больш моцных рэпрэсій і саўдзелу ў вайне супраць Украіны малюнак светлай будучыні змяняецца. «Аб якіх рэформах мы кажам, калі ідзе вайна…» Сутыкненне абдумавання рэформаў і магчымасці іх рэалізацыі зараз зусім не на карысць рэфарматарам. Таму відавочна, што цікавасць нашмат меншая, чым магла б быць у больш спрыяльных умовах. Напрыклад, прыгадайце выступы Кірыла Рудага падчас Кастрычніцкага эканамічнага форума: мноства каментароў на TUT.by, Onliner.by і іншых.

Усе чакалі, што штосьці можа здарыцца і краіна пачне жыць па-новаму

Тады не пачала, як шматлікія спадзяваліся, а зараз усё яшчэ больш складана. І што з гэтым рабіць?

Фотаздымак: Кірыл Руды, Мікалай Снапкоў і Павел Данэйка ў 2016-м на KEF // nashaniva.by

Анастасія прапаноўвае ісці да праблем канкрэтнага чалавека. Гэта варта! Яшчэ думаю, што на шкале стратэгія vs канкрэтная праблема трэба быць адразу на дзвюх крайніх кропках гэтай шкалы замест існуючага падыходу распрацоўкі праектаў рэформаў. На самым стратэгічным узроўні варта думаць пра vision — шмат розных і нават супярэчлівых. Гэта нават можа быць канкрэтны чалавек, такі чалавек-vision: чалавек-ліберал, ці чалавек-камуніст, ці чалавек-нацыяналіст, анархіст, цэнтрыст і г.д. Чалавек-нацыяналіст як Пазняк распавядзе пра нацыю і мову, а іншы чалавек-ліберал як Бабарыка распавядзе пра тое, што мы мусім зарабляць грошы.

Нам праўда не хапае верхнеўзроўневых кірункаў куды рухацца, каб было тое, што можна абмяркоўваць «на пальцах»

Важна, што беларуская аналітычная супольнасць даследуе беларусаў, але і беларусы зусім не спяць і даследуюць аналітычную супольнасць. Увогуле людзі любяць спрашчаць, і беларуская грамадства тут не выключэнне: яно глядзіць на ўсіх палітыкаў і на ўсіх даследчыкаў разам і верагодна думае, што ўсе яны прапануюць адносна рэзкае, смелае даволі не павольнае для тэмпаў грамадства і разглядаюць усіх як адно цэлае. Таму стварэнне такіх людзей-віжанаў дапамагала б гэты вобраз «нас» ускладняць і расплюшчваць вочы, паказваючы, што ёсць рознае і цікавае.

Таксама, канешне, вельмі важна зразумець, колькі ўзроўняў будзе ў будучай пенсійнай сістэме, але, на маю думку, самым галоўным застаецца давер. І якую сістэму не прыдумай, то людзі могуць проста адмовіцца несці ў гэтую сістэму грошы і можа адбыцца сітуацыя як у Вугоршчыне, дзе сістэма якую прыдумалі ў 90-х не змагла замацавацца і зараз іх сучасная сістэма выглядае падобнай на беларускі ФСАН. Таму варта думаць пра давер і як яго зарабляць, паляпшаць ды не губляць ужо зараз.

Важна і палітычна-ідэалагічная адукацыя. Па дадзеным даследавання Chatham House пра каштоўнасці беларусаў адчуваецца, што беларусы не зусім разумеюць, хто яны ў межах палітычнага спектра і розных ідэалагічных рухаў. Напрыклад, калі запытваюцца ў рэспандэнтаў, ці з’яўляюцца яны «левымі», то больш за 70-80% працэнтаў, кажа што не, хаця колькасць людзей, якія ўнутрана падтрымалі асноўныя ідэі ўмоўных «левых», была б, на маю думку, больш высокай. Таму агучванне розных ідэй з розных бакоў у тым ліку палітычнага спектра, напрыклад, светапогляд ліберала, светапогляд сацыяліста, дапамагло б таксама разабрацца, хто мы беларусы ёсць, якія ў нас ёсць ідэі, садзейнічаючы ўскладненню і паляпшэнню нашай складанай справы — стварэнню новай Беларусі.

Анастасія Рагатко — сузаснавальніца StratComLab, ex-глаўрэд KYKY

Вызов номер 1. Расстояние и у медиа, и у демсил в общении с беларусской аудиторией, которая находится внутри страны, примерно одинаковое, потому что всем сейчас доступны ограниченные коммуникационные каналы, и мы пользуемся одними и теми же.

Вызов номер 2. Люди не верят в перемены к лучшему. Мы — заложники ситуации, в которой люди в Беларуси верят, что человек очень маленький, а государство очень большое. Человек не знает: где это государство начинается и где оно заканчивается. Какая должна быть роль государства? А мы же не знаем: государство — это президент, или это парламент, или это чиновники, или местные учителя, которые на выборах фальсифицируют, — это государство или это не государство. Что же делать?

Я думаю, что повестка реформ нужна всегда и без исключений, однако о них всегда по-разному разговаривают. Одно дело, как о них говорили в 2020-м году, и другое дело, как в 2018-м, 2019-м, третье, как говорить о них в 2023-м, когда у людей, во-первых, нет веры ни в государство, ни в себя, ни в какие бы то ни было реформы.

Представьте, что вы, например, в Барановичах. Сейчас ваши возможности ограничены, а ваша мобильность снижена как никогда. Возможно у вас ещё не падает зарплата, но вы уже переживаете по поводу того, что с ней будет. Планы на свою жизнь вы можете строить на недели или месяцы, но точно не на годы. Соответственно, если с вами разговаривать о том, что будут реформы в здравоохранении, экономике, то вам, скорее всего, не будет казаться, что это про вас, что с вами разговаривают про вашу жизнь.

Мы пользуемся терминологией: реформа образования, реформа здравоохранения и т.д. Человек не думает о себе как о чём-то, что относится к здравоохранению, к экономике. Он думает «Боже, действительно, сколько за это время Лукашенко делал изменений, перестраивал всю экономику и какой от этого толк? Моя жизнь, кажется, лучше от этого не становится».

Несмотря на то, что экспертные дискуссии очень важны, и это базис для всей последующей работы: и медийной, и политической; и, по-хорошему, нужно в своей работе исходить из цифр, а не из того, как и что тебе кажется. Однако моё предложение — спуститься с уровня экспертных дискуссий.

Фотаздымак: Першы рэгіён, Андрэй Дзмітрыеў у Берасці

Смотреть на эти цифры и разбираться: если людей волнуют цены, собственные зарплаты и соотношение этих двух характеристик, то говорить с ними не об уровне экономики во всей стране, а начинать разговор с «А что с моим кошельком будет? Если хоть один какой то сценарий развития событий, в котором я могу побольше получать и поменьше тратить и жить не от зарплаты к зарплате, одалживать перед зарплатой?».

В медиаработе вместо больших вещей, в которые, тяжело поверить людям, я бы сконцентрировалась на обсуждениях того, какие запросы реально существуют. Например, говорить не в целом про систему образования, а про локальные вещи. Чтобы у твоего ребенка не было учителя истории, который не про историю рассказывает, или если родителей волнует, что их не пускают, а военруков к детям в школу пускают.

Чтобы увлечь людей, не нужно относиться к реформам, как мы привыкли в нашем авторитарном формате отношений государства и общества, что есть одна генеральная линия партии. Я думаю, что, когда мы говорим про реформы и про любое будущее, то не нужно стремиться рассказать одну общую стройную историю, которая всех в себя любит и которая всем понравится.

Стоит забрасывать как можно больше ярких, возможно необычных, возможно очень разных и оппонирующих друг к другу идей

Единственный способ раскрутить назад спираль того неверияв будущее — это дать людям обсудить это на «кухнях». Для этого им нужно подносить патроны и предлагать варианты, потому что сейчас этим не занимается режим: ему уже и нечего предложить, и люди это чувствуют. Есть cтрах, что нужно хотя бы сохранить то, что есть, потому что кажется, что может стать хуже.

2020-й год был пиком, когда удалось медиа, политикам новой волны — всем показать, что люди в Беларуси способные, и бизнес в стране хороший, и медиа много, и НКО, и т.д. С людьми всё отлично, а вот система плохая. Систему нужно менять, но систему нужно менять под людей. Да, сейчас действительно нет такой возможности, но они людят хотя бы поверят в то, что есть свет в конце туннеля, потому что сейчас они этого света, к сожалению, не видят.

И да… Нужно говорить о будущем, потому что иначе демократическое движение находится в позиции оппозиции, просто говоря, что у нас режим плохой. нужна альтернатива. Люди уже сами, судя по всем опросам, понимают, что что-не так, и им хотелось бы, чтобы рассказали, а можно ли по-другому.

Генадзь Коршунаў — старшы даследчык Цэнтра новых ідэй, аўтар даследавання

Не хапае дыскурсу, які б быў прысвечаны рэформам. Так, зараз ствараецца прафесійны дыскурс — што змяняць, як змяняць, калі змяняць. І гэта тое, што робіцца на Банку ідэй. Мы, даследчыкі, у прафесійным дыскурсе працуем, але гэты дыскурс мусіць быць шматузроўневым. З аднаго боку, рэформы сапраўды павінны распрацоўвацца спецыялістамі і гэта пытанне кампетэнцыі, вопыту і г.д, але замкнуцца ў сабе гэта не выхад. Трэба, каб і людзі пачыналі думаць у гэтым напрамку. Адказ на пытанне «Што б змяніў я, што б было лепей для мяне» — моцны крок ад сітуацыі «Няхай самі вырашаюць, бо я нічога не разумею».

Калі дагрукацца і атрымаць адказ, як людзі бачаць будучыню, то гэта было б каштоўна і карысна

І рэформы гэта не проста алгарытм. Рэформы — гэта пра тое, як павінна выглядаць грамадства, якім мы яго хочам бачыць, і толькі потым алгарытм, як мы прыходзім у фінальную кропку. Рэформы гэта пра бачанне свету. А візіянерства вельмі моцна не хапае! Бачання, якой мы хочам бачыць краіну зусім не хапае! Гэта кажуць людзі ў шматлікіх даследаваннях, што не бачаць будучыні, у якой мы яны хочуць жыць. І ні ўлада, ні, на жаль, дэмсілы не паказваюць сваіх бачанняў. Якую Беларусь мы плануем? Прыгожая будучая Беларусь — гэта што? Я лічу, што наяўнасць агульнай канцэпцыі рэфармавання краіны магла б стаць ня толькі дэмакратычных, але і «нейтральных» колаў грамадства.

Чытайце цалкам меркаванне Генадзя ў асобным артыкуле для zerkalo.io «Мнение о том, что белорусы думают о реформах».

Антон Раднянкоў — дырэктар Цэнтра новых ідэй

А скончыў дыскусію Антон Раднянкоў словамі аб асаблівай важнасці дыскусій аб будучыні.

Грамадства — гэта ў тым ліку дыскусія. І калі мы хочам зразумець, куды нам трэба рухацца як грамадству, як нацыі, як краіне, то нам патрэбна гэтая дыскусія, патрэбны гэты дыялог. Супольнае разуменне пачынае праяўляцца толькі тады, калі мы ўсе разам як адзінкі грамадства пагутарым. Інакш ніяк супольнага бачання ня будзе. Сённяшняя дзяржава не размаўляе і не ўключае ў гэтую размову аб тым, куды мы ўсе павіны рухацца, таму гэта мусіць быць нашай місіяй, а мабыць і суперсілай, і мы павінны грамадства ўцягваць у гэты працэс, выпрацоўваючы супольнае разуменне. І трэба абавязкова прапаноўваць кірункі, каб мы больш асэнсавана рухаліся ў патрэбны бок.

Сообщение Як прадаць будучыню? Тры меркаванні аб прасоўванні рэформ у Беларусі появились сначала на Банк ідэй.

Беларусские регионы остаются аутсайдерами среди регионов близлежащих стран по уровню проведения реформ регионального управления и развития, при этом участвуют в глобальной конкуренции регионов.

Промедление с реформами усугубляет ворох накопленных проблем и создает существенные риски для беларусских регионов оставаться за бортом мировых процессов и быстро растерять человеческий капитал 

Пять насущных проблем регионального развития

Для того чтобы окончательно не отстать от глобальных трендов необходимо решить пять наиболее насущных проблем:

1. Отсутствие реального самоуправления и слабое участие гражданского общества в процессе принятия решений создают крайне неблагоприятные условия для задействования местного потенциала в процессах развития и формирования качественных институтов управления на локальном уровне.

2. Отсутствие единого долгосрочного видения в политике регионального развития. Решение проблем в развитии регионов происходит за счет распределения туда дополнительных ресурсов, а не развития их сильных сторон и потенциала. Это скорее социальная политика, направленная на сохранение существующего уровня жизни и избежание региональных диспропорций, чем политика, направленная на развитие.

3. Депопуляция малых и средних городов. Беларусские малые и средние города теряют свое население в пользу областных центров и Минской агломерации. 75% городского населения проживает в 20 из 115 муниципальных образований.

4. Низкая конкурентоспособность и инвестиционная привлекательность районов, слабое транспортное сообщение и низкая мобильность человеческого капитала. Сформированные агломерации привлекают большую долю инвестиций в основной капитал (64% от общего количества по Беларуси в 2020 г.), в них сосредоточены основные виды экономической деятельности, человеческий капитал, рабочие места, инфраструктура и услуги.

5. Устаревшее административно-территориальное деление. Административно-территориальное деление Беларуси существенно не изменилось с эпохи урбанизации и индустриализации в Советском союзе во второй половине 20-го века. Несколько попыток провести реформу административно-территориального деления в Беларуси потерпели неудачу из-за отсутствия политической воли.

Шесть приоритетных направлений для новой политики регионального развития

После демократического перехода региональное управление и развитие должно стать одним из приоритетных направлений реформ. Регионам и сообществам будет необходимо улучшать условия и качество услуг для бизнеса и граждан, уделять больше внимания развитию сектора услуг (например, креативных индустрий), развитию человеческого капитала, мобильности рабочей силы, самозанятости и транспортной доступности.

Источник: УП БЕЛНИИПГРАДОСТРОИТЕЛЬСТВА

➊ Укрепление региональной политики на национальном уровне 

Должен быть создан специальный национальный орган, координирующий разработку и реализацию новой политики регионального развития и реформ. Национальный орган должен поддерживаться сетью региональных агентств развития, которые аккумулируют людские и материальные ресурсы для реализации проектов, являясь ресурсными центрами для общин в процессе трансформации и наращивания потенциала. 

➋ Усиление участия граждан в процессах управления 

Слабые полномочия местных Советов привели к отсутствию интереса локальных жителей к их деятельности. Новая роль местных сообществ и административная реформа потребуют значительно более высокого уровня гражданского интереса и участия граждан.

Необходимо провести кампанию по повышению осведомленности и компетенций местного гражданского общества. Также необходимы местные институты, поддерживающие активистов гражданского общества, конкурентность и прозрачность выборов. Эти институты должны способствовать подотчетности органов местного самоуправления, участию общественности в определении стратегии местного развития и принятии решений. 

➌ Административно-территориальная реформа, децентрализация, концентрация ресурсов в точках роста 

Действующие национальные и областные схемы комплексной территориальной организации определяют 18 субрегионов внутри существующих областей с учетом их географического положения, численности населения, доступных сетей, социальной инфраструктуры, привлекательности для экономической деятельности, доступа к социальным и медицинским услугам, транспортной доступности.

Несколько исследований и проектов программ по реформе административно-территориального деления в Беларуси предлагают множество разумных решений, которые можно применить. Практически все они сводятся к предложению упразднить действующую трехуровневую систему 6 областных, 128 районных/городских и 1154 сельских советов и ввести новую двухуровневую систему из 15—20 субрегионов/районов и 200—500 объединенных общин. 

Административно-территориальная реформа должна сопровождаться расширением компетенций местного самоуправления, четким распределением полномочий между разными уровнями управления. Необходимо разработать комплексные стратегии регионального и общинного развития, основанные на новом пространственном видении и приоритетах, умной специализации и сосредоточить поддержку на регионах с наибольшим потенциалом развития. 

Также необходима фискальная и бюджетная реформа, направленная на увеличение доли собираемых на местном уровне налогов, остающихся в местных бюджетах, а также имущественная реформа, направленная на укрепление имущественных прав общин на владение ресурсами. 

➍ Наращивание потенциала органов местного самоуправления

Реформа регионального управления потребует специалистов в органах местного самоуправления с соответствующей квалификацией, например, в области стратегического планирования, эффективного управления ресурсами, электронного правительства, управления проектами, поддержки и сервисов для инвесторов, привлечения высококвалифицированного человеческого капитала, модернизации институтов. 

Новые задачи потребуют постоянного профессионального развития чиновников самоуправления. Должна быть разработана комплексная программа наращивания потенциала для политического и технического уровня самоуправлений, включая профессиональную подготовку, обменные визиты, участие в конференциях. Сотрудничество и обмен с городами-побратимами из ЕС и стран Восточного партнерства, которые уже продвинулись в реформах, а также участие международных инициативах будут иметь важное значение. 

➎ Доступность и мобильность 

Стратегии развития регионов потребуют реализации многочисленных краткосрочных, среднесрочных и долгосрочных инвестиционных проектов, планов по модернизации существующих сетей, автомобильных дорог, железных дорог, ИКТ и инфраструктуры электронного правительства. Это может способствовать укрепление сотрудничества регионов с международными финансовыми институтами в рамках их программ, направленных на эффективные реформы государственного сектора и зеленую трансформацию.

Особое внимание следует уделить городской, внутрирегиональной и межрегиональной мобильности, созданию региональных транспортных операторов, интеграции всех транспортных средств в сеть совместных маршрутов, повышению привлекательности общественного транспорта для поездок на работу. 

Широкое применение ИКТ и укрепление электронного правительства должны повысить способность местных администраций предоставлять больше услуг своим жителям и бизнесу. 

➏ Человеческий капитал, мобильность рабочей силы 

Укрепление образовательной инфраструктуры на местном уровне должно стать одним из приоритетных направлений деятельности. Необходима модернизация региональных университетов, методов обучения, развитие уровня иностранных языков и навыков межкультурной коммуникации, расширение кругозора населения периферийных населенных пунктов. Следует также развивать инфраструктуру профессионального образования, неформального образования и образования взрослых. Места для получения новых компетенций должны быть приближены к местам проживания людей. 

Регионы должны смягчать негативную миграцию с помощью проектов по повышению мобильности рабочей силы, повышению уровня профессионального образования, удобных для пользователя инструментов поиска работы. Вместо дорогостоящих мероприятий по сохранению рабочих мест на госпредприятиях стратегии должны поддерживать переход к более производительной занятости в частном секторе и развитие экосистем для предпринимательства и самозанятости. 

Принципы трансформации политики регионального развития 

Беларусские регионы должны быть устойчивыми к изменению климата, ресурсоэффективными, заботиться о биоразнообразии, повышении уровня экологической сознательности и использовать зеленые технологии и подходы в процессе модернизации. Принципы «зеленой трансформации» должны учитываться на всех этапах региональной политики и проектов развития. Кроме того, переход должен быть еще и социально справедливым, обеспечивать доступность социальных услуг и социальной защиты для наиболее уязвимых групп населения.

Беларусь — не маленькая страна по европейским меркам, с большим количеством регионов, обладающих разнообразными возможностями для развития. Страна прошла процесс урбанизации и индустриализации, остановившись в подходах развития регионов на этом этапе, что существенно ограничивает возможности использовать накопленный потенциал.

Темпы развития регионов соседних стран, растущая конкуренция за человеческий ресурс и инвестиции могут похоронить перспективы многих беларусских городов и районов

Важно быстро и эффективно реализовать первоочередные реформы, которые по максимуму позволят задействовать местные ресурсы и уберечь регионы от дальнейшей деградации.

Читайте полностью проект «Как остановить деградацию и перезапустить развитие беларусских регионов» на английском языке.

Сообщение Как остановить деградацию и перезапустить развитие беларусских регионов: шесть первоочередных направлений для действий появились сначала на Банк ідэй.